Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận là gì?

BEPS là gì?

Xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận (tiếng Anh: Base Erosion and Profit Shifting, viết tắt BEPS) là hiện tượng các doanh nghiệp đa quốc gia khai thác các khe hở trong hệ thống thuế quốc tế để giảm thiểu nghĩa vụ thuế, bằng cách chuyển lợi nhuận từ quốc gia có thuế suất cao sang quốc gia hoặc vùng lãnh thổ có thuế suất thấp hoặc thuế suất bằng không, trong khi vẫn duy trì hoạt động kinh doanh thực tế tại quốc gia gốc. Thuật ngữ này được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) chính thức sử dụng từ năm 2013 khi công bố Kế hoạch hành động BEPS gồm 15 hành động cụ thể nhằm chống lại hiện tượng này.

Tại sao BEPS quan trọng trong ngân hàng?

• Thất thu ngân sách nhà nước đáng kể: Theo ước tính của OECD, BEPS khiến các chính phủ mất khoảng 100-240 tỷ USD doanh thu thuế mỗi năm, tương đương 4-10% doanh thu thuế thu nhập doanh nghiệp toàn cầu. Đây là con số gây quan ngại cho mọi quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

• Tạo sự cạnh tranh không công bằng: Doanh nghiệp nội địa phải chịu thuế đầy đủ trong khi doanh nghiệp đa quốc gia sử dụng các cơ chế BEPS để giảm gánh nặng thuế, tạo ra môi trường kinh doanh thiếu bình đẳng nghiêm trọng.

• Rủi ro pháp lý và danh tiếng cho ngân hàng: Các ngân hàng thương mại có nghĩa vụ giám sát và báo cáo giao dịch đáng ngờ theo quy định phòng chống rửa tiền. Việc hỗ trợ hoặc không phát hiện các giao dịch BEPS có thể khiến ngân hàng gặp rủi ro pháp lý và rủi ro danh tiếng nghiêm trọng.

• Liên quan trực tiếp đến hoạt động giám sát dòng tiền: Ngân hàng là cầu nối trong các giao dịch tài chính xuyên quốc gia, do đó nhân viên ngân hàng cần hiểu rõ BEPS để nhận diện và đánh giá các rủi ro khi phục vụ khách hàng là doanh nghiệp đa quốc gia.

Cách hoạt động của BEPS

BEPS hoạt động thông qua nhiều cơ chế phức tạp, trong đó phổ biến nhất là:

1. Thiết lập công ty tại thiên đường thuế Doanh nghiệp thành lập công ty mẹ hoặc công ty con tại các quốc gia có thuế suất thấp như Quần đảo Virgin, Luxembourg, Hà Lan, Singapore để tập trung lợi nhuận tại đây, trong khi hoạt động kinh doanh thực tế diễn ra ở quốc gia khác.

2. Chuyển giá (Transfer Pricing) Đây là cơ chế phổ biến nhất, trong đó các công ty liên kết mua bán hàng hóa, dịch vụ, tài sản vô hình (nhãn hiệu, bằng sáng chế, phần mềm) với giá không phản ánh giá trị thị trường thực. Mục đích là chuyển lợi nhuận từ quốc gia có thuế cao sang quốc gia có thuế thấp.

3. Vay nội bộ (Intra-company Loans) Công ty mẹ ở nước ngoài cho công ty con tại Việt Nam vay vốn với lãi suất cao, tạo chi phí lãi vay lớn nhằm giảm thu nhập chịu thuế tại Việt Nam, đồng thời chuyển lợi nhuận ra nước ngoài dưới hình thức thu nhập lãi tiền vay.

4. Lợi dụng hiệp định thuế tránh đánh thuế kép Doanh nghiệp thiết lập cấu trúc pháp lý nhiều tầng nấc để đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi thuế theo các hiệp định thuế song phương, mặc dù không có cơ sở kinh doanh thực tế tại quốc gia trung gian.

5. Tách biệt lợi nhuận khỏi hoạt động tạo ra lợi nhuận Sử dụng cấu trúc pháp lý phức tạp để tách quyền sở hữu hợp pháp khỏi quyền kiểm soát kinh tế thực sự, từ đó phân tán lợi nhuận một cách có hệ thống.

Ví dụ thực tế

Ví dụ 1: Cơ chế vay nội bộ tại Ngân hàng A Giả sử Ngân hàng A có công ty mẹ tại Hà Lan với thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp 25%. Công ty con tại Việt Nam được vay 500 tỷ đồng từ công ty mẹ với lãi suất 8%/năm, trong khi lãi suất thị trường chỉ 5%/năm. Mỗi năm, công ty con tại Việt Nam phải trả 40 tỷ đồng tiền lãi (500 tỷ × 8%), nhưng nếu áp dụng lãi suất thị trường 5%, chi phí lãi vay chỉ là 25 tỷ đồng. Số chênh lệch 15 tỷ đồng được chuyển ra nước ngoài dưới hình thức chi phí lãi vay, làm giảm thu nhập chịu thuế tại Việt Nam đồng thời tăng thu nhập chịu thuế tại Hà Lan — nơi có thể được miễn thuế hoặc khấu trừ.

Ví dụ 2: Chuyển nhượng quyền sử dụng tài sản vô hình Công ty viễn thông đa quốc gia (Khách hàng B) hoạt động tại Việt Nam phải trả phí bản quyền 200 tỷ đồng/năm cho công ty liên kết tại Ireland — quốc gia có thuế suất 12,5%. Phí bản quyền này được tính vào chi phí hoạt động, làm giảm đáng kể thu nhập chịu thuế tại Việt Nam (thuế suất 20%). Trong khi đó, giá chuyển nhượng này có thể cao hơn giá trị thị trường thực tế. Ước tính, nếu không có khoản phí bản quyền này, ngân sách Việt Nam sẽ thu thêm khoảng 40 tỷ đồng thuế thu nhập doanh nghiệp mỗi năm từ công ty này.

Phân biệt với thuật ngữ liên quan

Câu hỏi thường gặp trong đề thi

Câu 1: Theo Kế hoạch hành động BEPS của OECD, có bao nhiêu hành động cụ thể được triển khai?

• A. 10 hành động
• B. 12 hành động
• C. 15 hành động
• D. 20 hành động

Câu 2: Cơ chế nào sau đây KHÔNG phải là một trong các phương thức phổ biến của BEPS?

• A. Thiết lập công ty tại thiên đường thuế
• B. Chuyển giá giữa các công ty liên kết
• C. Tăng cường đầu tư vào tài sản cố định tại quốc gia gốc
• D. Vay nội bộ với lãi suất cao bất hợp lý

Câu 3: Mục đích chính của Báo cáo theo quốc gia (Country-by-Country Reporting) trong Kế hoạch hành động BEPS là gì?

• A. Tăng doanh thu thuế cho các quốc gia
• B. Đảm bảo minh bạch thông tin thuế của doanh nghiệp đa quốc gia
• C. Giảm thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp
• D. Hạn chế đầu tư trực tiếp nước ngoài

Tổng kết

BEPS là vấn đề thuế quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt liên quan đến hoạt động của các doanh nghiệp đa quốc gia và ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Hiểu rõ cơ chế hoạt động của BEPS giúp nhân viên ngân hàng nhận diện rủi ro pháp lý, rủi ro danh tiếng và thực hiện tốt nghĩa vụ báo cáo theo quy định phòng chống rửa tiền. Để ôn thi hiệu quả, thí sinh cần nắm vững 15 hành động cụ thể trong Kế hoạch BEPS, các cơ chế chuyển lợi nhuận phổ biến và quy định pháp luật Việt Nam về chống chuyển giá.