Báo cáo chênh lệch giá trị hợp lý FVTPL (Fair Value Through Profit or Loss Change Report) là một báo cáo tài chính thể hiện sự biến động giá trị hợp lý của các tài sản tài chính được phân loại theo danh mục FVTPL trong một kỳ kế toán nhất định. Báo cáo này ghi nhận toàn bộ lãi hoặc lỗ phát sinh từ việc đánh giá lại giá trị hợp lý của tài sản, được phản ánh trực tiếp vào báo cáo kết quả kinh doanh (Profit or Loss) của đơn vị.
Theo chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS 9 và Chuẩn mực kế toán Việt Nam VAS 105, tài sản tài chính FVTPL bao gồm hai nhóm chính: nhóm nắm giữ cho mục đích kinh doanh (held for trading) và nhóm được chỉ định không thể hủy ngang tại thời điểm ghi nhận ban đầu. Báo cáo chênh lệch giá trị hợp lý hoạt động trên nguyên tắc đánh giá lại giá trị tài sản tại ngày kết thúc kỳ kế toán theo giá thị trường hoặc giá trị hợp lý xác định theo phương pháp định giá phù hợp. Chênh lệch giữa giá trị hợp lý tại thời điểm cuối kỳ so với đầu kỳ (hoặc giá mua vào) sẽ được ghi nhận vào khoản mục "Thu nhập thuần từ hoạt động tài chính" hoặc "Chi phí hoạt động tài chính" trên báo cáo kết quả kinh doanh. Đối với các tổ chức tín dụng tại Việt Nam, báo cáo này thường được lập hàng quý và hàng năm, là một phần của hệ thống báo cáo quản trị rủi ro và báo cáo tài chính.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng Việt Nam: khi Ngân hàng A mua 1.000.000 cổ phiếu VIC với giá 80.000 đồng/cổ phiếu và phân loại vào danh mục FVTPL, đến cuối quý giá cổ phiếu tăng lên 95.000 đồng/cổ phiếu, ngân hàng sẽ ghi nhận khoản lãi 15 tỷ đồng vào báo cáo kết quả kinh doanh. Ngược lại, nếu giá giảm xuống 70.000 đồng/cổ phiếu, khoản lỗ 10 tỷ đồng sẽ được phản ánh ngay lập tức, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận trước thuế của ngân hàng. Báo cáo chênh lệch giá trị hợp lý FVTPL giúp ban lãnh đạo và các cơ quan quản lý theo dõi mức độ biến động danh mục đầu tư, từ đó đưa ra các quyết định quản lý danh mục và phòng ngừa rủi ro thị trường phù hợp.
Về quy định pháp lý, việc lập báo cáo chênh lệch giá trị hợp lý FVTPL tại các ngân hàng thương mại Việt Nam tuân thủ theo Thông tư số 210/2015/TT-BTC ngày 30/12/2015 của Bộ Tài chính hướng dẫn Chuẩn mực kế toán Việt Nam về công cụ tài chính, Thông tư số 22/2019/TT-NHNN quy định giám sát an toàn hoạt động ngân hàng, cùng các quy định của NHNN về phân loại tài sản có và trích lập dự phòng rủi ro. Ngoài ra, các ngân hàng niêm yết còn phải tuân thủ chế độ báo cáo tài chính theo Thông tư số 200/2014/TT-BTC và các chuẩn mực kế toán hiện hành.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần phân biệt rõ giữa FVTPL, FVOCI (Fair Value Through Other Comprehensive Income) và Amortized Cost, bởi cách ghi nhận chênh lệch giá trị hợp lý hoàn toàn khác nhau. FVTPL ghi nhận trực tiếp vào lợi nhuận, FVOCI ghi nhận vào vốn chủ sở hữu, còn Amortized Cost thì không đánh giá lại theo giá thị trường. Đây là điểm hay xuất hiện trong các câu hỏi thi về chuẩn mực kế toán ngân hàng và quản trị rủi ro tài chính.