Báo cáo cơ cấu nguồn vốn (Capital Structure Report) là báo cáo tài chính thể hiện tỷ trọng và mối quan hệ giữa các thành phần nguồn vốn của ngân hàng, bao gồm vốn cấp 1 (vốn chủ sở hữu), vốn cấp 2 (vốn thứ cấp) và các khoản nợ, đặc biệt là nợ dài hạn. Đây là công cụ phân tích quan trọng giúp đánh giá sức mạnh tài chính, khả năng hấp thụ rủi ro và mức độ an toàn vốn của ngân hàng theo các chuẩn mực quốc tế. Báo cáo này thường được lập định kỳ theo quý, năm và là một trong những căn cứ để Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giám sát an toàn hoạt động của các tổ chức tín dụng.
Theo chuẩn mực Basel II/III được áp dụng tại Việt Nam, vốn của ngân hàng được phân chia thành hai cấp chính với chất lượng và khả năng hấp thụ lỗ khác nhau. Vốn cấp 1 (Tier 1) bao gồm vốn chủ sở hữu cốt lõi (Common Equity Tier 1 - CET1) và vốn chủ sở hữu bổ sung (Additional Tier 1 - AT1), đây là nguồn vốn có chất lượng cao nhất với khả năng hấp thụ lỗ tốt nhất khi ngân hàng gặp khó khăn. Vốn cấp 2 (Tier 2) gồm vốn vay thứ cấp, các khoản dự phòng và một số công cụ nợ dài hạn khác, chỉ có thể được sử dụng khi ngân hàng đã sử dụng hết vốn cấp 1. Cơ cấu nguồn vốn phải đảm bảo tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) theo quy định, trong đó tổng vốn cấp 1 và vốn cấp 2 phải chiếm tỷ lệ nhất định trên tổng tài sản có rủi ro (RWA). Ngoài ra, báo cáo còn phân tích cơ cấu nợ giữa nợ ngắn hạn (tiền gửi khách hàng, vay ngân hàng) và nợ dài hạn (trái phiếu phát hành, vay dài hạn), giúp đánh giá rủi ro thanh khoản và chiến lược huy động vốn của ngân hàng.
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank đều công bố báo cáo cơ cấu nguồn vốn trong báo cáo thường niên và báo cáo tài chính quý theo quy định. Chẳng hạn, theo báo cáo tài chính của Vietcombank năm 2023, tỷ lệ CAR đạt khoảng 12,8%, trong đó vốn cấp 1/Tổng tài sản có rủi ro đạt trên 9%, vượt mức tối thiểu theo quy định, phản ánh nền tảng vốn vững chắc. Ngược lại, trường hợp Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) bị đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt vào tháng 10/2022 là bài học điển hình cho thấy hậu quả khi cơ cấu nguồn vốn mất cân đối, với tỷ trọng nợ dài hạn và vốn vay thứ cấp quá lớn so với vốn chủ sở hữu.
Về quy định pháp lý, cơ cấu nguồn vốn của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam được điều chỉnh chủ yếu bởi Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu theo chuẩn Basel II, với mức 8% (đến ngày 01/01/2020) và 9% (từ ngày 01/01/2021). Thông tư 22/2023/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 41/2016/TT-NHNN tiếp tục cập nhật các quy định về an toàn vốn phù hợp với thông lệ quốc tế. Ngoài ra, Nghị định 04/2023/NĐ-CP cũng quy định về giới hạn cấp tín dụng, gián tiếp ảnh hưởng đến cơ cấu nguồn vốn và chiến lược sử dụng vốn của ngân hàng.
Đối với người ôn thi chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng và các kỳ thi tuyển dụng, cần nắm vững công thức tính tỷ lệ an toàn vốn CAR = (Vốn cấp 1 + Vốn cấp 2)/RWA × 100%. Lưu ý rằng vốn cấp 1 phải chiếm ít nhất 6% RWA, trong đó CET1 tối thiểu 4,5% RWA; riêng vốn cấp 2 không vượt quá 100% vốn cấp 1. Cần phân biệt rõ các thành phần của vốn cấp 1 và cấp 2, cũng như hiểu cách tính RWA theo phương pháp chuẩn hóa (SA) hiện được áp dụng phổ biến tại Việt Nam, kèm theo khái niệm đòn bẩy tài chính (leverage ratio) tối thiểu 3% theo Basel III và tỷ lệ an toàn vốn nội bộ (ICAAP) tối thiểu 8%.