Báo cáo phân tích khả năng thanh toán là một loại báo cáo tài chính quan trọng được lập nhằm đánh giá một cách toàn diện năng lực của ngân hàng hoặc doanh nghiệp trong việc thực hiện các nghĩa vụ tài chính khi đến hạn. Báo cáo này phản ánh mức độ an toàn về mặt tài chính thông qua việc phân tích các hệ số thanh khoản (đối với nghĩa vụ ngắn hạn) và các chỉ tiêu đòn bẩy tài chính (đối với nghĩa vụ dài hạn). Đây là công cụ không thể thiếu trong công tác quản trị rủi ro, hoạch định chiến lược kinh doanh và ra quyết định tín dụng tại các tổ chức tín dụng.
Báo cáo phân tích khả năng thanh toán được xây dựng dựa trên số liệu từ bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Đối với khả năng thanh toán ngắn hạn, các hệ số chủ yếu được sử dụng bao gồm hệ số thanh toán hiện hành (tài sản ngắn hạn chia cho nợ ngắn hạn), hệ số thanh toán nhanh (tài sản ngắn hạn trừ hàng tồn kho chia cho nợ ngắn hạn) và hệ số thanh toán bằng tiền mặt. Đối với khả năng thanh toán dài hạn, báo cáo tập trung phân tích các chỉ tiêu như tỷ lệ nợ trên tổng tài sản, tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu, hệ số bảo đảm nợ và khả năng sinh lời từ hoạt động kinh doanh. Ngoài ra, báo cáo còn phân tích xu hướng biến động của các chỉ tiêu qua nhiều kỳ để nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo về rủi ro mất khả năng thanh toán.
Trong thực tế tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại như Vietcombank, BIDV, Techcombank hay MB thường xuyên lập báo cáo phân tích khả năng thanh toán theo quý và theo năm để phục vụ công tác quản trị nội bộ và báo cáo Ngân hàng Nhà nước. Khi một doanh nghiệp xin vay vốn tại ngân hàng, chuyên viên tín dụng bắt buộc phải tiến hành phân tích khả năng thanh toán dựa trên báo cáo tài chính của doanh nghiệp đó. Chẳng hạn, nếu hệ số thanh toán hiện hành của doanh nghiệp dưới 1,0 thì điều đó cho thấy tài sản ngắn hạn không đủ trang trải nợ ngắn hạn, là dấu hiệu cảnh báo ngân hàng cần thận trọng hoặc từ chối cấp tín dụng.
Về quy định pháp lý, việc lập và sử dụng báo cáo phân tích khả năng thanh toán tại các tổ chức tín dụng được quy định tại nhiều văn bản quan trọng. Thông tư 22/2023/TT-NHNN quy định về các tỷ lệ đảm bảo an toàn hoạt động của tổ chức tín dụng, trong đó có các giới hạn về tỷ lệ vốn, thanh khoản và giới hạn góp vốn đầu tư. Bên cạnh đó, các Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) cũng yêu cầu các đơn vị phải trình bày rõ ràng các thông tin về khả năng thanh toán trên báo cáo tài chính để phục vụ công tác kiểm toán và giám sát.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa khái niệm "khả năng thanh toán" và "thanh khoản" vì đây là hai khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Cần nắm vững công thức tính, ý nghĩa và ngưỡng an toàn của từng hệ số thanh toán để vận dụng linh hoạt trong các bài tập tình huống. Đặc biệt, không nên đánh giá một cách máy móc rằng hệ số thanh toán càng cao càng tốt, bởi nếu quá cao có thể cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng tài sản chưa hiệu quả, cần kết hợp phân tích trong mối tương quan với đặc thù ngành nghề và quy mô hoạt động của đơn vị.