Báo cáo so sánh lãi suất cho vay và huy động là một loại báo cáo tài chính – quản trị trong hệ thống ngân hàng, phản ánh sự chênh lệch giữa lãi suất cho vay bình quân và lãi suất huy động vốn bình quân trong cùng một kỳ báo cáo. Đây là công cụ cốt lõi giúp các nhà quản trị ngân hàng và các cơ quan giám sát đánh giá hiệu quả hoạt động huy động – cho vay, từ đó tính toán được biên lãi ròng (NIM – Net Interest Margin) và biên lãi thuần (Spread) của tổ chức tín dụng.
Báo cáo này thường được xây dựng theo các tiêu chí phân loại như: theo kỳ hạn (ngắn hạn, trung hạn, dài hạn), theo loại khách hàng (doanh nghiệp, cá nhân), theo ngành nghề cho vay hoặc theo loại hình tiền gửi (không kỳ hạn, có kỳ hạn, tiết kiệm…). Lãi suất cho vay bình quân được tính dựa trên tổng doanh thu lãi cho vay chia cho dư nợ cho vay bình quân trong kỳ, còn lãi suất huy động bình quân được tính bằng tổng chi phí lãi tiền gửi chia cho tổng huy động vốn bình quân. Chênh lệch giữa hai loại lãi suất này tạo nên biên lãi ròng, phản ánh năng lực sinh lời cốt lõi từ hoạt động kinh doanh truyền thống của ngân hàng. Báo cáo còn giúp phát hiện các bất thường như tình trạng huy động vốn với lãi suất cao nhưng cho vay ra với lãi suất thấp, hoặc ngược lại, từ đó có biện pháp điều chỉnh kịp thời.
Trong thực tế ngân hàng Việt Nam, các ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, BIDV, Agribank hay Techcombank đều xây dựng báo cáo này theo tháng, quý và năm để phục vụ công tác quản trị nội bộ và công bố thông tin cho cổ đông. Ví dụ, nếu một ngân hàng có lãi suất huy động bình quân là 5,5%/năm và lãi suất cho vay bình quân là 8,2%/năm thì biên lãi thuần là 2,7%, tương đương NIM khoảng 2,7% – mức được đánh giá là khá tốt so với mặt bằng chung của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước cũng sử dụng loại báo cáo này để theo dõi diễn biến lãi suất trên thị trường, so sánh giữa các tổ chức tín dụng và đưa ra các chính sách điều hành phù hợp.
Về quy định pháp lý, báo cáo so sánh lãi suất cho vay và huy động liên quan trực tiếp đến Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng, Thông tư 07/2014/TT-NHNN quy định về lãi suất tiền gửi có kỳ hạn và không kỳ hạn, cũng như các quyết định của Ngân hàng Nhà nước về khung lãi suất điều hành trong từng thời kỳ. Ngoài ra, báo cáo còn chịu sự điều chỉnh bởi Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) và các thông tư hướng dẫn về chế độ báo cáo tài chính.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nắm rõ công thức tính NIM = (Thu nhập lãi thuần) / (Tài sản sinh lời bình quân), phân biệt được biên lãi thuần (Spread) và biên lãi ròng (NIM), đồng thời hiểu được mối liên hệ giữa báo cáo này với các chỉ tiêu an toàn vốn theo Basel II/III và Thông tư 41/2016/TT-NHNN. Khi gặp câu hỏi liên quan, thí sinh nên chú ý phân tích xu hướng lãi suất qua các năm và so sánh giữa các ngân hàng để đưa ra đánh giá chính xác về năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của từng tổ chức tín dụng.