Báo cáo thuê tài chính IFRS 16 là gì?

Báo cáo thuê tài chính IFRS 16 là gì?

Báo cáo thuê tài chính theo IFRS 16 (Thuyết minh tài sản quyền sử dụng – Right-of-Use Asset và nghĩa vụ thuê – Lease Liability) là chuẩn mực kế toán quốc tế do IASB (International Accounting Standards Board – Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế) ban hành, có hiệu lực từ ngày 01/01/2019. Chuẩn mực này quy định cách thức ghi nhận (recognition), đo lường (measurement), trình bày (presentation) và thuyết minh (disclosure) các hợp đồng thuê trong báo cáo tài chính của doanh nghiệp, đặc biệt là phía bên đi thuê (lessee).

Điểm mang tính cách mạng nhất của IFRS 16 là xóa bỏ ranh giới phân loại giữa thuê hoạt động (operating lease) và thuê tài chính (finance lease) đối với bên đi thuê mà IAS 17 trước đây áp dụng. Theo mô hình mới, hầu hết các hợp đồng thuê đều phải được ghi nhận lên bảng cân đối kế toán (balance sheet) thông qua hai khoản mục chính: một khoản tài sản quyền sử dụng phản ánh quyền sử dụng tài sản trong suốt thời hạn thuê, và một khoản nghĩa vụ thuê phản ánh nghĩa vụ thanh toán tiền thuê trong tương lai đã được chiết khấu về giá trị hiện tại.

Nghĩa vụ thuê ban đầu được đo lường bằng giá trị hiện tại (present value) của toàn bộ khoản thanh toán tiền thuê trong tương lai, sử dụng lãi suất ngầm định trong hợp đồng thuê (interest rate implicit in the lease) hoặc lãi suất đi vay gia tăng (incremental borrowing rate) của bên đi thuê nếu lãi suất ngầm định không xác định được. Sau ghi nhận ban đầu, tài sản quyền sử dụng sẽ được khấu hao theo phương pháp đường thẳng (straight-line method) trong suốt thời hạn thuê hoặc vòng đời kinh tế hữu ích của tài sản (lấy theo thời hạn nào ngắn hơn), còn nghĩa vụ thuê sẽ được điều chỉnh tăng lên theo chi phí lãi thuê (interest expense) và giảm theo các khoản thanh toán tiền thuê thực tế.

Chuẩn mực này chỉ cho phép hai trường hợp miễn trừ (exemption) không phải ghi nhận lên bảng cân đối kế toán: (i) hợp đồng thuê ngắn hạn (short-term lease) có thời hạn dưới 12 tháng, và (ii) hợp đồng thuê tài sản có giá trị thấp (low-value asset lease) – thường là tài sản mới có giá trị dưới 5.000 USD. Đối với bên cho thuê (lessor), IFRS 16 vẫn giữ nguyên mô hình phân loại thuê hoạt động và thuê tài chính như IAS 17.

Thuật ngữ tiếng Anh: Right-of-Use Assets and Lease Liabilities (IFRS 16) Lĩnh vực: Báo cáo tài chính – Chuẩn mực kế toán quốc tế

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm chính của IFRS 16

Phân loại đối với bên đi thuê (Lessee)

Theo IFRS 16, bên đi thuê không còn phân loại hợp đồng thuê thành thuê hoạt động hay thuê tài chính nữa, thay vào đó áp dụng mô hình quyền sử dụng duy nhất (single lessee accounting model):

• Mô hình ghi nhận kép: Một tài sản (quyền sử dụng) + Một nghĩa vụ (tiền thuê tương lai) được ghi nhận đồng thời tại ngày bắt đầu thuê.
• Mô hình đơn lẻ (cho trường hợp miễn trừ): Ghi nhận chi phí thuê theo phương pháp đường thẳng vào báo cáo kết quả kinh doanh.

Phân loại đối với bên cho thuê (Lessor)

Bên cho thuê vẫn giữ mô hình phân loại cũ của IAS 17:

• Thuê hoạt động (Operating Lease): Bên cho thuê vẫn ghi nhận tài sản trên bảng cân đối kế toán và ghi nhận doanh thu cho thuê theo đường thẳng.
• Thuê tài chính (Finance Lease): Bên cho thuê ghi nhận khoản phải thu thay cho tài sản, ghi nhận doanh thu lãi cho thuê theo phương pháp lãi suất thực tế.

So sánh IFRS 16 và IAS 17

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Ngân hàng A thuê trụ sở chính 10 năm

Ngân hàng A ký hợp đồng thuê tòa nhà văn phòng làm trụ sở chính với các điều khoản như sau:

• Thời hạn thuê: 10 năm (từ 01/01/2024 đến 31/12/2033)
• Tổng tiền thuê cả hợp đồng: 100 tỷ đồng (trung bình 10 tỷ đồng/năm)
• Tiền thuê thanh toán đều đặn hàng quý: 2,5 tỷ đồng
• Lãi suất ngầm định trong hợp đồng: 8%/năm
• Ngày bắt đầu thuê: 01/01/2024

Bước 1 – Tính giá trị hiện tại của nghĩa vụ thuê:

Áp dụng công thức chiết khấu dòng tiền, giá trị hiện tại của 40 kỳ thanh toán 2,5 tỷ đồng với lãi suất 8%/năm (2%/quý) đạt khoảng 67,4 tỷ đồng. Đây chính là giá trị nghĩa vụ thuê ban đầu được ghi nhận trên bảng cân đối kế toán tại ngày 01/01/2024.

Bước 2 – Ghi nhận tài sản quyền sử dụng:

Đồng thời, Ngân hàng A ghi nhận tài sản quyền sử dụng với giá trị ban đầu 67,4 tỷ đồng (bằng giá trị nghĩa vụ thuê, cộng thêm chi phí trực tiếp ban đầu phát sinh như phí hoa hồng môi giới, phí đăng ký hợp đồng).

Bước 3 – Khấu hao tài sản và ghi nhận chi phí lãi:

• Khấu hao hàng năm (đường thẳng): 67,4 / 10 = 6,74 tỷ đồng/năm
• Chi phí lãi năm thứ nhất: 67,4 × 8% = 5,39 tỷ đồng
• Chi phí lãi năm thứ hai: (67,4 - 4,65) × 8% = 5,02 tỷ đồng (sau khi trừ phần vốn gốc đã trả)

Tác động lên báo cáo tài chính: Tổng tài sản và tổng nợ phải trả của Ngân hàng A đều tăng thêm 67,4 tỷ đồng ngay tại ngày bắt đầu thuê. Tỷ lệ CAR (Capital Adequacy Ratio – Tỷ lệ an toàn vốn) sẽ giảm nhẹ vì tổng tài sản tính rủi ro tăng lên.

Ví dụ 2: Ngân hàng B thuê vị trí đặt máy ATM tại sân bay

Ngân hàng B thuê 50 vị trí đặt máy ATM tại Nhà ga T2 sân bay quốc tế với hợp đồng 3 năm:

• Tổng tiền thuê 3 năm: 15 tỷ đồng (5 tỷ đồng/năm)
• Lãi suất đi vay gia tăng của ngân hàng: 9,5%/năm

Do giá trị của mỗi vị trí đặt máy ATM không đáng kể (dưới 5.000 USD) và không phải tài sản cố định lớn, Ngân hàng B có thể áp dụng miễn trừ thuê tài sản giá trị thấp và ghi nhận chi phí thuê 5 tỷ đồng/năm theo phương pháp đường thẳng vào báo cáo kết quả kinh doanh, không cần ghi nhận lên bảng cân đối kế toán.

Ví dụ 3: Phân tích tác động lên chỉ tiêu ROA của Ngân hàng C

Ngân hàng C có tổng tài sản trước khi áp dụng IFRS 16 là 500.000 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế 5.000 tỷ đồng, ROA (Return on Assets – Tỷ suất sinh lời trên tài sản) = 1,0%.

Khi áp dụng IFRS 16, ngân hàng phải ghi nhận thêm 8.000 tỷ đồng tài sản quyền sử dụng (tương ứng nghĩa vụ thuê) từ các hợp đồng thuê mặt bằng chi nhánh, phòng giao dịch. Đồng thời, chi phí lãi thuê phát sinh thêm khoảng 600 tỷ đồng/năm, làm giảm lợi nhuận sau thuế xuống còn 4.550 tỷ đồng.

• Tổng tài sản mới: 508.000 tỷ đồng
• ROA mới: 4.550 / 508.000 = 0,896%

Như vậy, chỉ riêng tác động cơ học của IFRS 16 đã làm giảm ROA của Ngân hàng C từ 1,0% xuống còn 0,896%, mặc dù hoạt động kinh doanh cốt lõi không thay đổi. Đây chính là lý do các nhà đầu tư và cơ quan quản lý cần đặc biệt lưu ý khi so sánh chỉ tiêu tài chính giữa các giai đoạn trước và sau khi áp dụng chuẩn mực mới.

Báo cáo thuê tài chính IFRS 16 trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Báo cáo thuê tài chính IFRS 16 khác gì so với IAS 17?

IFRS 16 và IAS 17 đều quy định cách hạch toán hợp đồng thuê, nhưng có sự khác biệt mang tính bước ngoặt. IAS 17 yêu cầu bên đi thuê phân loại hợp đồng thành hai loại: thuê tài chính (ghi nhận tài sản và nợ phải trả trên bảng cân đối kế toán) và thuê hoạt động (chỉ ghi nhận chi phí thuê hàng kỳ và thuyết minh ngoài bảng cân đối kế toán). IFRS 16 xóa bỏ sự phân biệt này đối với bên đi thuê, yêu cầu ghi nhận hầu hết mọi hợp đồng thuê vào bảng cân đối kế toán thông qua tài sản quyền sử dụng và nghĩa vụ thuê, kể cả những hợp đồng trước đây được phân loại là thuê hoạt động.

Khi nào cần áp dụng IFRS 16 trong ngân hàng?

Các ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam phải áp dụng IFRS cho báo cáo tài chính hợp nhất từ năm tài chính 2025 theo lộ trình tại Quyết định số 345/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, trong đó IFRS 16 là một chuẩn mực bắt buộc. Ngân hàng cần áp dụng khi lập báo cáo tài chính cho mọi hợp đồng thuê mặt bằng chi nhánh, phòng giao dịch, kho lưu trữ, xe ô tô công vụ hay thiết bị công nghệ thông tin. Đối với hợp đồng thuê hiện hữu tại thời điểm chuyển đổi, ngân hàng có thể áp dụng phương pháp sửa đổi hồi tố (modified retrospective approach) mà không cần điều chỉnh số liệu so sánh.

IFRS 16 ảnh hưởng thế nào đến các chỉ tiêu tài chính của ngân hàng?

Việc áp dụng IFRS 16 có ba tác động chính lên báo cáo tài chính ngân hàng. Thứ nhất, tổng tài sản và tổng nợ phải trả đều tăng lên do ghi nhận thêm tài sản quyền sử dụng và nghĩa vụ thuê, khiến tỷ lệ nợ trên vốn (đòn bẩy tài chính) tăng. Thứ hai, chỉ tiêu ROA và ROE giảm do mẫu số tăng nhanh hơn tử số (lợi nhuận). Thứ ba, cơ cấu chi phí trong báo cáo kết quả kinh doanh thay đổi: chi phí thuê hoạt động được thay bằng khấu hao tài sản quyền sử dụng và chi phí lãi thuê, làm tăng EBITDA (Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization – Lợi nhuận trước lãi, thuế, khấu hao) nhưng không ảnh hưởng đến dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.

Tổng kết

Báo cáo thuê tài chính IFRS 16 là chuẩn mực mang tính cách mạng trong lĩnh vực kế toán thuê, đặc biệt có ý nghĩa quan trọng đối với ngành ngân hàng Việt Nam vốn sử dụng rất nhiều hợp đồng thuê mặt bằng và thiết bị. Chuẩn mực này đảm bảo tính minh bạch cao hơn trong báo cáo tài chính bằng cách đưa mọi nghĩa vụ thuê lên bảng cân đối kế toán, giúp nhà đầu tư và cơ quan quản lý đánh giá chính xác hơn cơ cấu nợ và năng lực tài chính của ngân hàng. Đối với người ôn thi tuyển dụng ngân hàng, việc nắm vững bốn trọng điểm (bên đi thuê thay đổi, bên cho thuê giữ nguyên; tác động lên ROA, ROE, đòn bẩy; hai trường hợp miễn trừ; phân biệt với IAS 17) là yêu cầu bắt buộc để xử lý tốt các câu hỏi về chuẩn mực kế toán quốc tế trong bài thi.