Bảo hiểm trách nhiệm dân sự hàng hải là loại hình bảo hiểm tài sản – trách nhiệm thuộc nhóm bảo hiểm phi nhân thọ, theo đó người bảo hiểm (công ty bảo hiểm) cam kết bồi thường cho chủ tàu, người khai thác tàu hoặc người thuê tàu đối với các khoản trách nhiệm dân sự phát sinh từ việc khai thác, vận hành tàu biển gây thiệt hại cho bên thứ ba, trong phạm vi và giới hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm. Đây là sản phẩm bắt buộc đối với một số đối tượng tàu biển theo quy định của pháp luật hàng hải Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Về cơ chế hoạt động, khi xảy ra sự kiện bảo hiểm (như đâm va giữa các tàu, tràn dầu gây ô nhiễm môi trường biển, tàu mắc cạn phải trục vớt, thiệt hại cho hàng hóa của bên thứ ba hoặc thương tích đối với hành khách, thuyền viên, công nhân cảng), chủ tàu có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho bên thứ ba theo quy định của Bộ luật Hàng hải. Trong trường hợp này, công ty bảo hiểm sẽ thay mặt chủ tàu chi trả quyền bồi thường thuộc trách nhiệm được bảo hiểm, bao gồm cả chi phí bảo vệ quyền lợi, chi phí giám định tổn thất và chi phí pháp lý phát sinh liên quan. Phí bảo hiểm được tính dựa trên trọng tải tàu, loại tàu, tuyến hoạt động, lịch sử tổn thất và mức giới hạn trách nhiệm mà chủ tàu lựa chọn. Các rủi ro được bảo hiểm thường bao gồm: trách nhiệm đâm va, trách nhiệm ô nhiễm, trách nhiệm đối với hành khách, trách nhiệm trục vớt tàu đắm và trách nhiệm hàng hóa gây thiệt hại cho bên thứ ba.
Tại Việt Nam, các doanh nghiệp bảo hiểm lớn như PVI, Bảo Việt, Bảo Minh và PJICO đều cung cấp sản phẩm bảo hiểm trách nhiệm dân sự hàng hải. Ví dụ, một tàu chở hàng rời trọng tải 20.000 DWT hoạt động tuyến Hải Phòng đi Singapore bị đâm va với tàu cá của ngư dân, gây thiệt hại cho tàu cá và lưới cũng như thương tích cho thuyền viên. Chi phí bồi thường ước tính khoảng 5 tỷ đồng sẽ được công ty bảo hiểm chi trả thay cho chủ tàu theo hợp đồng bảo hiểm TNDS hàng hải đã ký kết trước đó. Một trường hợp khác là tàu chở dầu bị sự cố gây tràn dầu ra vùng biển Vịnh Hạ Long, chi phí khắc phục ô nhiễm và bồi thường thiệt hại cho ngư dân địa phương sẽ thuộc phạm vi bảo hiểm trách nhiệm dân sự hàng hải bắt buộc.
Về quy định pháp lý, Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015 (Luật số 95/2015/QH13) quy định tại các điều từ 299 đến 303 về bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự đối với tàu biển, bao gồm: bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu, bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với chi phí trục vớt tàu biển bị đắm và bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với hành khách trên tàu biển. Nghị định 145/2020/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết về mức bảo hiểm bắt buộc và quy định cụ thể đối với từng loại tàu. Bên cạnh đó, Việt Nam còn tham gia một số công ước quốc tế quan trọng như Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu năm 1969 (sửa đổi 1992) và Công ước quốc tế về trục vớt tàu biển năm 1989.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ bảo hiểm trách nhiệm dân sự hàng hải với bảo hiểm thân tàu (Hull Insurance) – trong đó bảo hiểm thân tàu bồi thường thiệt hại cho chính con tàu, còn bảo hiểm TNDS hàng hải bồi thường thiệt hại mà chủ tàu phải chịu trách nhiệm với bên thứ ba. Ngoài ra, cần lưu ý đây là sản phẩm bảo hiểm bắt buộc theo quy định của pháp luật Việt Nam đối với một số loại tàu nhất định, không phải là bảo hiểm tự nguyện thông thường. Khi làm bài thi, thí sinh cần nắm vững các loại rủi ro thuộc phạm vi bảo hiểm, nguyên tắc bồi thường và mối liên hệ giữa bảo hiểm TNDS hàng hải với các công ước quốc tế mà Việt Nam đã gia nhập.