Bất khả kháng là gì?

Bất khả kháng là gì?

Bất khả kháng (tiếng Anh: Force Majeure) là thuật ngữ pháp lý quan trọng trong lĩnh vực thanh toán quốc tế, dùng để chỉ những sự kiện xảy ra ngoài ý muốn của các bên và vượt quá khả năng kiểm soát hợp lý của họ, khiến một hoặc nhiều bên không thể thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng đã ký kết. Trong nghiệp vụ ngân hàng, đặc biệt là liên quan đến thư tín dụng (tiếng Anh: Letter of Credit – L/C), thuật ngữ này được quy định cụ thể tại Điều 36 của UCP 600 (Uniform Customs and Practice for Documentary Credits – Quy tắc thống nhất về thư tín dụng chứng từ, phiên bản 2007 do Phòng Công nghiệp và Thương mại Quốc tế – ICC ban hành).

Điều 36 UCP 600 quy định rõ rằng ngân hàng phát hành (Issuing Bank), ngân hàng chỉ định (Advising Bank) và các ngân hàng trung gian sẽ được miễn trách nhiệm khi việc thực hiện nghĩa vụ bị gián đoạn bởi các sự kiện bất khả kháng. Khi điều đó xảy ra, ngân hàng không có nghĩa vụ xử lý chứng từ, thanh toán hay thực hiện các cam kết theo L/C, nhưng phải có trách nhiệm thông báo kịp thời cho tất cả các bên liên quan. Đặc biệt, khi ngân hàng thông báo đã nối lại hoạt động bình thường, thời hạn hiệu lực của L/C và/hoặc thời hạn sau vận chuyển sẽ được tự động gia hạn thêm 30 ngày dương lịch tính từ ngày thông báo hoạt động trở lại. Quy định này mang tính chất tự động, không cần sự đồng ý trước của người xuất khẩu hay người nhập khẩu.

Về cơ sở pháp lý, ngoài UCP 600 Điều 36, URC 522 (Uniform Rules for Collections – Quy tắc thống nhất về nhờ thu) cũng có quy định tương tự tại Điều 14, cho phép ngân hàng miễn trách nhiệm khi xảy ra sự kiện bất khả kháng. Tại Việt Nam, Điều 156 Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng định nghĩa sự kiện bất khả kháng trong phạm vi hợp đồng dân sự nói chung, làm cơ sở áp dụng bổ sung khi UCP 600 không quy định cụ thể.

Thuật ngữ tiếng Anh: Force Majeure Lĩnh vực: Thanh toán quốc tế (L/C, UCP, URC)

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm nhận biết sự kiện bất khả kháng

Một sự kiện được công nhận là bất khả kháng theo Điều 36 UCP 600 phải đáp ứng các tiêu chí sau:

• Tính bất khả dự: Sự kiện phải xảy ra ngoài ý muốn, không thể lường trước được tại thời điểm ký kết hợp đồng hoặc phát hành L/C. Ví dụ: một trận động đất 7 độ richter tại cảng đích hay đại dịch toàn cầu đều không thể dự báo chính xác 100%.
• Tính bất khả khắc phục: Sự kiện nằm ngoài khả năng kiểm soát hợp lý của ngân hàng, khiến ngân hàng không thể khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.
• Tính khách quan: Sự kiện phải được xác định bởi hoàn cảnh khách quan chứ không phải do lỗi chủ quan của bất kỳ bên nào.
• Tính ảnh hưởng thực tế: Sự kiện phải gây ra trở ngại thực tế, khiến ngân hàng không thể thực hiện nghĩa vụ (xử lý chứng từ, thanh toán, v.v.).

Phân loại sự kiện bất khả kháng theo Điều 36 UCP 600

Quyền và nghĩa vụ của ngân hàng khi bất khả kháng xảy ra

• Được miễn trách nhiệm: Ngân hàng không phải chịu phạt, bồi thường thiệt hại khi không thể thực hiện nghĩa vụ do bất khả kháng.
• Không cần chứng minh: Ngân hàng không có nghĩa vụ phải chứng minh tính hợp lệ của sự kiện bất khả kháng với các bên khác.
• Nghĩa vụ thông báo: Phải thông báo kịp thời bằng văn bản (thường qua SWIFT message) cho tất cả các bên liên quan.
• Gia hạn tự động: Thời hạn hiệu lực L/C được tự động kéo dài 30 ngày dương lịch sau khi ngân hàng thông báo hoạt động trở lại.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Đại dịch COVID-19 năm 2020

Trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 9 năm 2020, khi đại dịch COVID-19 bùng phát mạnh trên toàn cầu, nhiều ngân hàng quốc tế phải đóng cửa chi nhánh hoặc hoạt động cầm chừng do lệnh phong tỏa. Điều này khiến việc kiểm tra và xử lý chứng từ L/C bị chậm trễ nghiêm trọng. Cụ thể, một ngân hàng quốc tế lớn tại Singapore đã phải ra thông báo bất khả kháng, ảnh hưởng đến khoảng 5.000 bộ chứng từ L/C đang chờ xử lý, với tổng giá trị ước tính lên đến 2,3 tỷ USD. Thời hạn hiệu lực của các L/C này sau đó được tự động gia hạn 30 ngày theo quy định tại Điều 36 UCP 600.

Ví dụ 2: Tình huống tại Ngân hàng A (Việt Nam)

Ngân hàng A là một trong những ngân hàng thương mại lớn nhất Việt Nam, phục vụ nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Vào tháng 10 năm 2020, khi cơn bão số 9 (Molave) đổ bộ vào khu vực miền Trung, Ngân hàng A phải tạm đóng cửa 3 chi nhánh tại Đà Nẵng, Quảng Nam và Quảng Ngãi trong 5 ngày do mất điện và hạ tầng bị hư hại. Ngân hàng đã ngay lập tức gửi thông báo bất khả kháng qua hệ thống SWIFT cho các ngân hàng đối tác quốc tế và khách hàng. Khoảng 127 bộ chứng từ L/C với tổng giá trị 23 triệu USD đang chờ xử lý đã được tự động gia hạn thêm 30 ngày khi ngân hàng hoạt động trở lại. Nhờ áp dụng đúng Điều 36 UCP 600, Ngân hàng A tránh được khiếu nại từ khách hàng về chậm thanh toán.

Ví dụ 3: Động đất tại cảng đích

Khách hàng B tại Hà Nội mở L/C trị giá 1,5 triệu USD tại Ngân hàng X để nhập khẩu hàng hóa từ một nhà cung cấp ở Thổ Nhĩ Nhĩ Kỳ. Sau khi hàng được vận chuyển, một trận động đất 7,8 độ richter xảy ra tại cảng biển đích vào ngày 15/5/2023, khiến ngân hàng chỉ định tại Thổ Nhĩ Kỳ không thể nhận và kiểm tra chứng từ trong 10 ngày. Ngân hàng chỉ định đã thông báo bất khả kháng cho Ngân hàng X và người xuất khẩu. Theo quy định, thời hạn xuất trình chứng từ (21 ngày sau vận chuyển) được tự động kéo dài thêm 30 ngày dương lịch, đảm bảo quyền lợi cho cả người mua và người bán. Đây là ví dụ điển hình cho thấy cơ chế bất khả kháng hoạt động hiệu quả trong bảo vệ các bên tham gia giao dịch thương mại quốc tế.

Bất khả kháng trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Bất khả kháng khác gì Hardship (Khó khăn)?

Bất khả kháng và Hardship (tình trạng khó khăn) là hai khái niệm pháp lý khác nhau hoàn toàn. Bất khả kháng chỉ các sự kiện khiến việc thực hiện nghĩa vụ trở nên bất khả thi hoàn toàn (ví dụ: ngân hàng không thể mở cửa vì thiên tai), dẫn đến miễn trách nhiệm hoàn toàn cho bên bị ảnh hưởng. Trong khi đó, Hardship chỉ tình trạng việc thực hiện nghĩa vụ trở nên quá tốn kém hoặc mất cân đối nghiêm trọng về kinh tế so với thời điểm ký kết, nhưng vẫn có thể thực hiện được. Theo UCP 600 Điều 36, chỉ có bất khả kháng được công nhận, không có quy định về Hardship.

Khi nào cần biết về Bất khả kháng trong ngân hàng?

Bạn cần nắm vững quy định về bất khả kháng khi: (1) Làm việc tại bộ phận thanh toán quốc tế, quan hệ đại lý hoặc ngân hàng đối tác của ngân hàng; (2) Xử lý các giao dịch L/C, nhờ thu (Collection) hoặc bảo lãnh quốc tế; (3) Ôn thi chứng chỉ CDCS (Certified Documentary Credit Specialist) hoặc CSDG của ICC; (4) Tư vấn cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu về rủi ro khi giao dịch với đối tác tại các quốc gia có rủi ro chính trị, thiên tai cao. Đặc biệt, sau giai đoạn COVID-19, kiến thức về bất khả kháng trở thành yêu cầu bắt buộc trong phỏng vấn tuyển dụng ngân hàng.

Bất khả kháng ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng doanh nghiệp xuất nhập khẩu, bất khả kháng ảnh hưởng theo hai chiều: về mặt tích cực, quy định này bảo vệ khách hàng khỏi bị ngân hàng từ chối thanh toán khi có sự kiện khách quan xảy ra, đồng thời tự động gia hạn 30 ngày giúp khách hàng có thêm thời gian xử lý. Về mặt tiêu cực, nếu sự kiện bất khả kháng kéo dài quá 30 ngày, các bên phải tự thỏa thuận gia hạn thêm, gây chi phí giao dịch phát sinh. Ngoài ra, L/C có thể bị hủy nếu ngân hàng phát hành không thể tiếp tục cam kết thanh toán, khiến doanh nghiệp mất đi công cụ bảo đảm thanh toán quan trọng.

Tổng kết

Bất khả kháng (Force Majeure) theo Điều 36 UCP 600 là quy định quan trọng bậc nhất trong thanh toán quốc tế, đóng vai trò "phao cứu sinh" cho ngân hàng và khách hàng trong các tình huống khẩn cấp ngoài tầm kiểm soát. Người ôn thi tuyển dụng ngân hàng cần ghi nhớ 4 điểm cốt lõi: (1) bất khả kháng chỉ miễn trách nhiệm cho ngân hàng chứ không áp dụng trực tiếp giữa người mua – người bán; (2) thời gian gia hạn tự động là 30 ngày dương lịch; (3) ngân hàng chỉ cần thông báo, không cần chứng minh tính hợp lệ của sự kiện; (4) sau 30 ngày, các bên phải tự thỏa thuận gia hạn hoặc hủy L/C. Nắm vững quy định này không chỉ giúp bạn vượt qua kỳ thi mà còn là nền tảng để xử lý an toàn các giao dịch thương mại quốc tế trong thực tế công việc.