đệm vốn cho rủi ro khí hậu (Climate Risk Capital Buffer) là lượng vốn tự có bổ sung mà các tổ chức tín dụng phải duy trì nhằm dự phòng và hấp thụ các tổn thất tiềm ẩn phát sinh từ các yếu tố rủi ro liên quan đến biến đổi khí hậu. Bộ đệm này được thiết kế nằm ngoài các yêu cầu vốn tối thiểu theo chuẩn Basel, nhằm phản ánh những tổn thất mà các mô hình rủi ro tín dụng truyền thống chưa nắm bắt đầy đủ trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng.
Rủi ro khí hậu được phân chia thành hai loại chính cần được vốn hóa. Thứ nhất là rủi ro khí hậu vật lý (physical climate risk) bao gồm các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt, hạn hán, bão, nước biển dâng gây tổn thất trực tiếp cho tài sản thế chấp và hoạt động sản xuất của khách hàng vay. Thứ hai là rủi ro chuyển đổi (transition risk) phát sinh từ quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp thông qua các chính sách thuế carbon, lệnh cấm công nghệ gây ô nhiễm, thay đổi thị hiếu tiêu dùng và rủi ro tài sản mắc cạn (stranded assets). Bộ đệm vốn hoạt động như một lớp đệm an toàn bổ sung trong cấu trúc vốn, cho phép ngân hàng hấp thụ tổn thất mà không ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản và hoạt động liên tục. Theo khuyến nghị của Mạng lưới các cơ quan quản lý tài chính về biến đổi khí hậu (NGFS) và Ủy ban Basel, bộ đệm này có thể được tích hợp vào Trụ cột 2 (Pillar 2) hoặc bổ sung trực tiếp vào Trụ cột 1 thông qua cơ chế stress test khí hậu. Việc tính toán bộ đệm dựa trên các kịch bản khí hậu theo IPCC, đánh giá phơi nhiễm danh mục tín dụng với các ngành phát thải cao và ước lượng tổn thất kỳ vọng trong các tình huống căng thẳng.
Tại Việt Nam, một ngân hàng có tỷ trọng cho vay lớn vào ngành nhiệt điện than, dầu khí hoặc khai khoáng sẽ phải trích lập bộ đệm vốn rủi ro khí hậu cao hơn so với ngân hàng tập trung vào năng lượng tái tạo. Ví dụ, khoản cho vay dài hạn 15 năm cho một nhà máy nhiệt điện than sẽ đối mặt với rủi ro tài sản mắc cạn khi Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 theo COP26, khiến giá trị tài sản đảm bảo suy giảm nghiêm trọng. Ngược lại, các ngân hàng tài trợ cho vùng đồng bằng sông Cửu Long cần tính đến rủi ro sụt lún đất, xâm nhập mặn ảnh hưởng đến năng lực trả nợ của khách hàng nông nghiệp. Các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, Techcombank đã bắt đầu công bố phơi nhiễm rủi ro khí hậu trong Báo cáo phát triển bền vững theo khuyến nghị của TCFD (Task Force on Climate-related Financial Disclosures).
Về khung pháp lý, Thông tư 17/2021/TT-NHNN ngày 28/10/2021 về quản lý rủi ro môi trường trong hoạt động cấp tín dụng là văn bản nền tảng đầu tiên quy định ngân hàng phải đánh giá rủi ro môi trường và xã hội trong quy trình cấp tín dụng. Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm phát thải khí nhà kính và cam kết của Việt Nam tại COP26 cũng tạo áp lực gián tiếp lên hệ thống ngân hàng phải định giá rủi ro chuyển đổi. Trên trường quốc tế, EU đã thông qua EU Taxonomy và Quy định CRR3 yêu cầu các ngân hàng châu Âu duy trì Green Asset Ratio tối thiểu; Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) đã triển khai stress test khí hậu bắt buộc từ năm 2022 cho 124 ngân hàng lớn. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) hiện đang trong quá trình nghiên cứu lồng ghép yêu cầu vốn cho rủi ro khí hậu vào hệ thống Basel III sửa đổi và hướng dẫn thực hiện ESG trong hoạt động ngân hàng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ bộ đệm vốn rủi ro khí hậu với các loại bộ đệm vốn quy định khác bao gồm Capital Conservation Buffer (2,5%), Countercyclical Capital Buffer (0-2,5%), D-SIB Buffer (0-1,5%, áp dụng tại Việt Nam) và G-SIB Buffer (1-3,5%). Đây là chủ đề "nóng" xuất hiện nhiều trong các đề thi gần đây liên quan đến ESG, quản trị rủi ro hiện đại và Basel III/IV. Cần nắm vững các khái niệm về rủi ro vật lý, rủi ro chuyển đổi, rủi ro trách nhiệm pháp lý, stranded assets, cơ chế stress test khí hậu theo kịch bản NGFS, đồng thời hiểu rõ sự khác biệt giữa cách tiếp cận của EU, Mỹ và Việt Nam trong việc tích hợp rủi ro khí hậu vào khung quản trị vốn ngân hàng.