Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng là gì?

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng là gì?

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng (tiếng Anh: Prohibited Acts in Banking Activities) là tập hợp những hành vi do pháp luật Việt Nam quy định cụ thể, theo đó các tổ chức tín dụng (TCTD), chi nhánh ngân hàng nước ngoài, cá nhân có thẩm quyền và các chủ thể liên quan tuyệt đối không được thực hiện trong toàn bộ quá trình cung ứng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng. Đây là một trong những nội dung cốt lõi của pháp luật ngân hàng, đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng, quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, khách hàng vay vốn, cũng như sự ổn định của hệ thống tài chính – tiền tệ quốc gia. Việc hiểu rõ và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định này không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yêu cầu đạo đức nghề nghiệp của mọi cán bộ, nhân viên ngân hàng.

Theo Điều 8 Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 32/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024), danh mục các hành vi bị cấm được liệt kê khá toàn diện, bao trùm nhiều khía cạnh từ hoạt động huy động vốn, cho vay, thanh toán đến công tác quản trị nội bộ và phòng chống rửa tiền. Nguyên tắc chung là mọi hành vi có khả năng gây mất an toàn cho hệ thống ngân hàng, xâm phạm quyền lợi khách hàng, làm bất ổn thị trường tài chính hoặc vi phạm trật tự công cộng đều thuộc phạm trù bị cấm. Chế tài xử lý vi phạm cũng được quy định đa dạng, từ xử phạt hành chính (Administrative Penalties), truy cứu trách nhiệm hình sự (Criminal Liability), đến các biện pháp hành chính đặc thù ngành như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép, tước chức danh nghề nghiệp.

Thuật ngữ tiếng Anh: Prohibited Acts in Banking Activities
Lĩnh vực: Pháp lý ngân hàng (Banking Law)

Đặc điểm và phân loại

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng có những đặc điểm nhận biết rất rõ ràng và có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Dưới đây là hệ thống phân loại phổ biến nhất mà ứng viên thi tuyển ngân hàng cần nắm vững:

Đặc điểm chung

• Tính tuyệt đối: Khác với hành vi bị hạn chế (được thực hiện khi đáp ứng điều kiện), hành vi bị cấm mang tính "vùng cấm" hoàn toàn, không có ngoại lệ.
• Tính hệ thống: Được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, từ Luật, Bộ luật, Nghị định đến Thông tư hướng dẫn.
• Tính răn đe cao: Chế tài xử lý nghiêm khắc, bao gồm cả phạt tiền, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép và truy cứu hình sự.
• Tính quốc tế: Nhiều hành vi bị cấm phù hợp với thông lệ quốc tế (Basel, FATF) và được tích hợp vào pháp luật Việt Nam.

Phân loại theo nhóm hành vi

Phân loại theo mức độ vi phạm

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Vụ việc cạnh tranh không lành mạnh trong huy động vốn

Năm 2023, Ngân hàng A bị NHNN xử phạt hành chính số tiền 1,7 tỷ đồng và yêu cầu điều chỉnh lãi suất vì có hành vi trả lãi suất tiền gửi tiết kiệm cao hơn mức trần 0,5%/năm mà NHNN quy định. Cụ thể, Ngân hàng A đã triển khai chương trình "Tiết kiệm ưu đãi mùa hè" với mức lãi suất 7,8%/năm cho kỳ hạn 6 tháng (vượt trần 0,3%) kèm quà tặng bằng hiện kim trị giá 2 triệu đồng cho mỗi sổ tiết kiệm từ 500 triệu đồng trở lên. Hành vi này vi phạm nguyên tắc cạnh tranh lành mạnh giữa các TCTD, gây ra cuộc "đua lãi suất" bất thường trên thị trường, ảnh hưởng đến ổn định hệ thống tài chính. Ngoài ra, Ngân hàng A còn bị yêu cầu hoàn trả phần lãi suất đã trả vượt cho khách hàng và chịu sự giám sát đặc biệt từ NHNN trong 6 tháng.

Ví dụ 2: Vụ việc che giấu nợ xấu và sử dụng hồ sơ giả

Cuối năm 2022, qua thanh tra tại chỗ, NHNN phát hiện Ngân hàng B có hành vi cố tình che giấu nợ xấu nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) thông qua việc cho một số khách hàng vay mới để trả nợ cũ (kỹ thuật "quay vòng" - evergreening). Cụ thể, có 47 khoản vay trị giá tổng cộng 850 tỷ đồng được tái cơ cấu bằng cách sử dụng hồ sơ pháp lý giả, hợp đồng mua bán khống và tài sản đảm bảo ảo. Hành vi này vi phạm nghiêm trọng quy định về phân loại nợ, trích lập dự phòng rủi ro và công khai thông tin tài chính. Hậu quả là Ngân hàng B bị phạt 5,3 tỷ đồng, 3 cá nhân lãnh đạo bị đình chỉ chức danh, trong đó Phó Giám đốc phụ trách tín dụng bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" theo Điều 356 Bộ luật Hình sự 2015.

Ví dụ 3: Vụ việc vi phạm quy định phòng chống rửa tiền

Đầu năm 2024, Ngân hàng C bị NHNN ra quyết định xử phạt 3,8 tỷ đồng vì vi phạm nghiêm trọng các quy định về phòng, chống rửa tiền (Anti-Money Laundering - AML) và tài trợ khủng bố. Theo kết quả kiểm tra, trong vòng 18 tháng, Ngân hàng C đã xử lý hơn 12.000 giao dịch chuyển tiền xuyên biên giới với tổng giá trị 2.300 tỷ đồng mà không thực hiện đầy đủ quy trình nhận biết khách hàng (Know Your Customer - KYC), không báo cáo các giao dịch đáng ngờ cho Cục Phòng, chống rửa tiền (thuộc NHNN) theo quy định tại Điều 19 Luật Phòng, chống rửa tiền 2022. Đáng chú ý, nhiều giao dịch có dấu hiệu "cấu trúc hóa" (structuring - chia nhỏ giao dịch để tránh ngưỡng báo cáo) và giao dịch liên quan đến các tổ chức nằm trong danh sách đen quốc tế. Ngân hàng C buộc phải tạm dừng hoạt động dịch vụ chuyển tiền quốc tế trong 3 tháng, thành lập Ban chỉ đạo khắc phục và bổ nhiệm lại cán bộ phụ trách Tuân thủ (Compliance Officer) đạt chuẩn quốc tế.

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng khác gì hành vi bị hạn chế?

Hành vi bị cấm (Prohibited Acts) là những hành vi mà pháp luật cấm tuyệt đối, không có bất kỳ trường hợp ngoại lệ nào được phép thực hiện; vi phạm sẽ bị xử lý bằng các chế tài nghiêm khắc. Trong khi đó, hành vi bị hạn chế (Restricted Acts) là những hành vi chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định (ví dụ: phải được NHNN chấp thuận, phải đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, phải có đủ hồ sơ pháp lý...). Ví dụ, "vượt giới hạn cấp tín dụng" là hành vi bị hạn chế (vì có thể được phép trong một số trường hợp đặc biệt), nhưng "cho vay nặng lãi" là hành vi bị cấm tuyệt đối.

Khi nào cần biết về Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng?

Kiến thức về các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng là bắt buộc đối với: (1) Ứng viên thi tuyển vào NHNN và các tổ chức tín dụng — đây là nội dung trọng tâm trong đề thi nghiệp vụ, đề thi công chức; (2) Cán bộ tín dụng, giao dịch viên, kiểm soát viên nội bộ — cần nắm vững để không vi phạm trong quá trình tác nghiệp; (3) Chuyên viên pháp lý, Tuân thủ (Compliance) trong ngân hàng — phải cập nhật liên tục để tư vấn và giám sát; (4) Sinh viên ngành Tài chính – Ngân hàng, Luật Kinh tế — nội dung này xuất hiện trong nhiều môn học và bài thi tốt nghiệp, chứng chỉ nghề nghiệp.

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, hệ thống quy định cấm này có ý nghĩa bảo vệ trực tiếp: ngăn chặn tình trạng bị "ép" vay với lãi suất quá cao, bị từ chối cho vay vì lý do thiếu minh bạch, hay bị lộ thông tin cá nhân. Đồng thời, khi các TCTD tuân thủ nghiêm ngặt, niềm tin của người gửi tiền được củng cố, giúp hệ thống ngân hàng vận hành ổn định, lãi suất huy động và cho vay hợp lý. Tuy nhiên, một số quy định cấm cũng có thể gián tiếp làm tăng chi phí tuân thủ của ngân hàng (ví dụ: chi phí triển khai hệ thống eKYC, báo cáo giao dịch đáng ngờ), từ đó có thể ảnh hưởng đến phí dịch vụ mà khách hàng phải trả.

Tổng kết

Các hành vi bị cấm trong hoạt động ngân hàng là bộ quy tắc pháp lý nền tảng, đóng vai trò "hàng rào" bảo vệ an toàn hệ thống tài chính – ngân hàng Việt Nam. Việc nắm vững hệ thống hành vi bị cấm không chỉ giúp ứng viên đạt kết quả cao trong các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng mà còn là nền tảng để vận hành nghiệp vụ an toàn, chuyên nghiệp trong thực tiễn. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt với sự ra đời của Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật Phòng, chống rửa tiền 2022, việc liên tục cập nhật các quy định cấm mới cùng chế tài xử lý tương ứng là yêu cầu bắt buộc đối với mọi cá nhân, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng. Hãy xem đây không chỉ là kiến thức thi cử mà còn là "la bộ" đạo đức nghề nghiệp trong suốt sự nghiệp ngân hàng của bạn.