Cảnh báo sớm về hệ số CAR (Early Warning on CAR Ratio) là cơ chế giám sát trong hệ thống ngân hàng nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm hoặc vi phạm tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (Capital Adequacy Ratio - CAR). Hệ thống này thiết lập các ngưỡng giám sát ở nhiều cấp độ khác nhau, giúp cơ quan quản lý và ban điều hành ngân hàng nhận diện rủi ro vốn trước khi xảy ra tình trạng mất an toàn vốn nghiêm trọng. Đây là một trong những công cụ quan trọng nhất trong quản trị rủi ro và giám sát an toàn vi mô ngân hàng.
Hệ thống cảnh báo sớm về CAR hoạt động dựa trên việc so sánh tỷ lệ CAR thực tế của ngân hàng với các ngưỡng quy định theo chuẩn Basel và quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Các ngưỡng thường được phân chia thành nhiều mức như ngưỡng an toàn (CAR trên 12%), ngưỡng cảnh báo (CAR từ 8% đến 12%) và ngưỡng vi phạm (CAR dưới 8%). Khi CAR tiệm cận ngưỡng cảnh báo, hệ thống sẽ kích hoạt tín hiệu cảnh báo để ban điều hành đưa ra các biện pháp phòng ngừa như hạn chế tăng trưởng tín dụng, tăng vốn điều lệ, tái cơ cấu danh mục tài sản có rủi ro hoặc giảm phân bổ vốn cho các hoạt động rủi ro cao. Bên cạnh chỉ tiêu CAR, các chỉ tiêu phi tài chính như tốc độ tăng trưởng tín dụng, chất lượng tài sản và tỷ lệ nợ xấu cũng được tích hợp vào mô hình cảnh báo sớm để đánh giá toàn diện sức khỏe vốn của ngân hàng.
Tại Việt Nam, sau giai đoạn 2011-2013, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần nhỏ có CAR xuống dưới 8% đã phải đối mặt với các biện pháp xử lý kịp thời từ Ngân hàng Nhà nước, bao gồm yêu cầu tăng vốn, hạn chế mở chi nhánh và áp dụng chế độ giám sát đặc biệt. Tiêu biểu như trường hợp của một số ngân hàng đã phải phát hành cổ phiếu tăng vốn hoặc chào đón cổ đông chiến lược sau khi nhận cảnh báo về CAR từ cơ quan giám sát. Hệ thống xếp hạng tổ chức tín dụng theo Thông tư 21/2023/TT-NHNN cũng đưa CAR vào hệ thống xếp hạng 5 cấp độ A, B, C, D, E để phân loại sức khỏe tổ chức tín dụng, trong đó ngân hàng xếp hạng D, E thường có CAR ở mức cảnh báo hoặc vi phạm.
Về mặt pháp lý, Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu mà các tổ chức tín dụng phải duy trì là 8% theo chuẩn Basel III, cùng các văn bản sửa đổi bổ sung liên quan. Khi CAR xuống dưới ngưỡng quy định, Ngân hàng Nhà nước có thẩm quyền áp dụng các biện pháp kiểm soát đặc biệt theo quy định tại Nghị định 86/2019/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng. Đối với các ngân hàng được xác định là tổ chức tín dụng quan trọng có hệ thống (D-SIBs), mức CAR yêu cầu có thể cao hơn do phải chịu thêm yêu cầu vốn đệm cho các ngân hàng quan trọng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ công thức CAR = Vốn tự có / Tài sản có rủi ro nhân 100%, trong đó vốn tự có được chia thành vốn cấp 1 (Tier 1) gồm vốn cổ phần cấp 1 (CET1) và vốn cấp 1 bổ sung, vốn cấp 2 (Tier 2). Cần phân biệt rõ giữa cảnh báo sớm (early warning) với biện pháp xử lý kịp thời (prompt corrective action) - trong đó cảnh báo sớm là tín hiệu dự phòng ở giai đoạn sớm, còn biện pháp xử lý kịp thời là hành động chính thức của cơ quan quản lý khi ngân hàng đã vi phạm ngưỡng quy định. Lưu ý thêm rằng hệ thống cảnh báo sớm thuộc giám sát từ xa (off-site supervision) kết hợp với giám sát tại chỗ (on-site supervision), là nội dung thường xuất hiện trong các kỳ thi về quản trị ngân hàng và an toàn hệ thống ngân hàng.