Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng là gì?

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng là gì?

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng (tiếng Anh: Unfair competition between banks) là tổng hợp những hành vi cạnh tranh trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng vi phạm Luật Cạnh tranh 2018, các văn bản hướng dẫn thi hành và quy định chuyên ngành do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành. Thuật ngữ này chỉ các hành vi mà một hoặc nhiều tổ chức tín dụng thực hiện nhằm thu hút khách hàng, mở rộng thị phần hoặc loại bỏ đối thủ bằng những thủ đoạn phi pháp, thiếu minh bạch hoặc trái với chuẩn mực đạo đức kinh doanh. Đây là một trong những vấn đề pháp lý phức tạp, có tính chất xuyên suốt và ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định của hệ thống tài chính quốc gia.

Căn cứ pháp lý chính của khái niệm này bao gồm Luật Cạnh tranh 2018 (Luật số 23/2018/QH14), Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 17/2024/QH15) và các Nghị định hướng dẫn của Chính phủ. Trong đó, Điều 3 Luật Cạnh tranh 2018 định nghĩa "cạnh tranh không lành mạnh" là hành vi cạnh tranh trái với nguyên tắc lành mạnh, gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích quốc gia, quyền lợi người tiêu dùng và trật tự thị trường. Khi áp dụng vào lĩnh vực ngân hàng, khái niệm này còn được mở rộng bởi các quy định riêng về minh bạch thông tin, bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và người vay vốn.

Phạm vi của cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng rất rộng, bao gồm cả hành vi giữa các ngân hàng thương mại với nhau, giữa ngân hàng thương mại với công ty tài chính, công ty cho vay ngang hàng (P2P lending) và giữa ngân hàng với các tổ chức trung gian thanh toán. Đặc thù của ngành ngân hàng là hoạt động dựa trên sự tin tưởng (trust-based business), do đó các hành vi cạnh tranh không lành mạnh không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn tác động tiêu cực đến niềm tin của xã hội vào hệ thống tài chính – một yếu tố có thể kích hoạt cuộc khủng hoảng ngân hàng lan rộng.

Thuật ngữ tiếng Anh: Unfair competition between banks Lĩnh vực: Pháp lý

Đặc điểm và phân loại

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng có những đặc điểm nhận biết riêng biệt so với cạnh tranh không lành mạnh trong các ngành khác. Thứ nhất, sản phẩm ngân hàng (tiền gửi, tín dụng, dịch vụ thanh toán) thường khó phân biệt giữa các nhà cung cấp, nên các ngân hàng có xu hướng cạnh tranh bằng yếu tố phi giá (lãi suất, phí dịch vụ) hoặc các yếu tố ngoài giá (chất lượng phục vụ, tiện ích). Thứ hai, thông tin bất đối xứp (asymmetric information) giữa ngân hàng và khách hàng tạo điều kiện cho các hành vi gian lận, che giấu thông tin. Thứ ba, sản phẩm ngân hàng chịu sự điều tiết chặt chẽ, nên ranh giới giữa "cạnh tranh sáng tạo" và "cạnh tranh không lành mạnh" rất mong manh. Thứ tư, hệ thống ngân hàng có tính liên kết cao, một hành vi cạnh tranh không lành mạnh có thể lan rộng hiệu ứng (contagion effect).

Các hình thức cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng phổ biến tại Việt Nam được phân loại như sau:

Ngoài ra, một dạng đặc thù trong ngành ngân hàng là cạnh tranh bằng "bẫy lãi suất" (interest rate trap) – khi ngân hàng đưa ra mức lãi suất rất hấp dẫn ở kỳ đầu, sau đó tăng mạnh ở các kỳ tiếp theo nhưng không thông báo rõ ràng. Đây được xem là một dạng gian lận thông tin (information fraud) và vi phạm nguyên tắc minh bạch trong hoạt động ngân hàng theo Thông tư 35/2016/TT-NHNN.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Vụ việc Ngân hàng A cạnh tranh bằng lãi suất huy động bất thường

Năm 2022, trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh xảy ra cuộc "đua lãi suất" giữa các ngân hàng thương mại cổ phần nhóm nhỏ và các quỹ tín dụng nhân dân. Ngân hàng A (một ngân hàng TMCP cổ phần có vốn điều lệ khoảng 8.000 tỷ đồng) công bố chương trình huy động tiền gửi tiết kiệm với lãi suất 8,5%/năm cho kỳ hạn 6 tháng, trong khi trần lãi suất huy động của Ngân hàng Nhà nước quy định tại thời điểm đó chỉ là 6,0%/năm đối với kỳ hạn dưới 6 tháng và 6,5%/năm cho kỳ hạn từ 6 tháng đến dưới 12 tháng. Để lách quy định, Ngân hàng A "phân nhỏ" các khoản tiền gửi dưới ngưỡng 10 triệu đồng/khách hàng – mức không chịu điều chỉnh trần – để hợp thức hóa mức lãi suất vượt trần. Chỉ trong vòng 3 tháng, Ngân hàng A hút được khoảng 4.200 tỷ đồng tiền gửi, gây xáo trộn dòng tiền hệ thống. Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh TP. HCM sau đó đã ra quyết định xử phạt hành chính Ngân hàng A 270 triệu đồng về hành vi "vi phạm trần lãi suất huy động" theo Nghị định 88/2019/NĐ-CP, đồng thời yêu cầu điều chỉnh mức lãi suất về đúng quy định. Đây là ví dụ điển hình về phá giá dịch vụ ngân hàng (predatory pricing in banking).

Ví dụ 2: Ngân hàng B câu kéo khách hàng doanh nghiệp qua kênh môi giới

Ngân hàng B (một ngân hàng TMCP quốc doanh) phát hiện trong năm 2023 có tình trạng 12 chi nhánh cấp hai của Ngân hàng C (một ngân hàng TMCP tư nhân) đã chi trả hoa hồng cho 8 nhân viên tín dụng đã nghỉ việc tại Ngân hàng B, với tổng số tiền hơn 1,8 tỷ đồng trong vòng 6 tháng, để đổi lấy việc chuyển hướng toàn bộ danh sách khách hàng doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) sang vay vốn tại Ngân hàng C. Theo hồ sơ, có 167 doanh nghiệp từng vay tại Ngân hàng B đã chuyển hẳn sang Ngân hàng C với tổng dư nợ chuyển đổi khoảng 920 tỷ đồng. Đây là hành vi vi phạm Điều 17 Luật Cạnh tranh 2018 về "cạnh tranh không lành mạnh thông qua việc lôi kéo khách hàng" và có dấu hiệu của tội "đưa hối lộ" theo Điều 364 Bộ luật Hình sự 2015. Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng đã khởi xướng điều tra, đồng thời chuyển hồ sơ sang cơ quan công an đối với phần hình sự.

Ví dụ 3: Vụ "ngân hàng D" quảng cáo sai lãi suất cho vay mua ô tô

Tháng 5/2023, Ngân hàng D đăng tải quảng cáo trên nền tảng mạng xã hội với nội dung: "Vay mua ô tô chỉ 4,9%/năm cố định 5 năm" nhằm thu hút khách hàng. Khi khách hàng đến giao dịch, ngân hàng giải thích rằng mức 4,9% chỉ áp dụng cho 6 tháng đầu, sau đó sẽ chuyển sang lãi suất thả nổi (floating rate) theo lãi suất huy động 12 tháng + biên độ 4,0%/năm, tương đương mức thực tế lên tới 11,5 - 12,0%/năm. Sự khác biệt giữa quảng cáo và thực tế tới 6 - 7%/năm tạo ra bẫy lãi suất cho hàng nghìn khách hàng. Thanh tra Sở Công Thương đã xử phạt Ngân hàng D 75 triệu đồng về hành vi "quảng cáo gây nhầm lẫn" theo Nghị định 38/2021/NĐ-CP, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ quảng cáo và đăng thông tin cải chính. Hơn 1.200 khách hàng đã ký hợp đồng vay trong giai đoạn quảng cáo sai, với tổng dư nợ gần 2.500 tỷ đồng.

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng khác gì so với "cạnh tranh gay gắt" hợp pháp?

Cạnh tranh không lành mạnh và cạnh tranh gay gắt (intense competition) là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Cạnh tranh gay gắt nhưng hợp pháp là khi các ngân hàng cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, công nghệ, lãi suất hợp lý và minh bạch – điều này được pháp luật khuyến khích. Ngược lại, cạnh tranh không lành mạnh là khi một bên sử dụng thủ đoạn phi pháp (phá giá, gian lận thông tin, hối lộ, lạm dụng vị thế) gây thiệt hại cho đối thủ, khách hàng hoặc trật tự thị trường. Ranh giới phân biệt nằm ở tính hợp pháp của phương thức và mức độ gây thiệt hại, không phải ở mức độ gay gắt của cạnh tranh.

Khi nào nhân viên ngân hàng cần biết về cạnh tranh không lành mạnh?

Nhân viên ngân hàng – đặc biệt ở các vị trí chăm sóc khách hàng, tín dụng, marketing và pháp chế – cần nắm vững quy định này trong suốt quá trình làm việc, không phải chỉ khi xảy ra sự cố. Cụ thể: (1) khi thiết kế chương trình khuyến mãi, nhân viên marketing cần tránh các hình thức quảng cáo so sánh không công bằng; (2) khi ký hợp đồng tín dụng, nhân viên tín dụng cần tránh liên kết ràng buộc bất hợp lý; (3) khi xử lý khiếu nại, bộ phận chăm sóc khách hàng cần nhận diện các hành vi vi phạm để báo cáo kịp thời. Trong kỳ thi tuyển dụng ngân hàng, câu hỏi về cạnh tranh không lành mạnh thường xuất hiện ở phần Luật Ngân hàng, Luật Cạnh tranh và tình huống nghiệp vụ.

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Cạnh tranh không lành mạnh ảnh hưởng trực tiếp và tiêu cực đến khách hàng ở nhiều khía cạnh. Về lãi suất, "đua lãi suất" phi pháp tạo ra bong bóng giá cả, sau đó thường dẫn đến sửa đổi dịch vụ đột ngột khiến khách hàng chịu rủi ro. Về thông tin, quảng cáo sai lệch khiến khách hàng đưa ra quyết định vay/gửi sai lầm, ước tính tổng thiệt hại cho khách hàng cá nhân tại Việt Nam từ quảng cáo tài chính sai lệch lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Về quyền lợi, các ngân hàng cạnh tranh không lành mạnh thường cắt giảm chi phí tuân thủ, giảm chất lượng dịch vụ hoặc từ chối phục vụ nhóm khách hàng "kém hấp dẫn". Cuối cùng, khách hàng phải đối mặt với rủi ro hệ thống khi các ngân hàng yếu kém được "bơm" tiền gửi bất thường sẽ đổ vỡ, gây mất vốn cho người gửi.

Tổng kết

Cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng là một chủ đề pháp lý quan trọng, xuyên suốt trong toàn bộ hoạt động của hệ thống tài chính. Việc nắm vững khái niệm này không chỉ giúp ứng viên hoàn thành tốt bài thi tuyển dụng ngân hàng mà còn giúp nhân viên ngân hàng hành xử đúng pháp luật, bảo vệ quyền lợi khách hàng và góp phần xây dựng một thị trường tài chính lành mạnh. Khi hệ thống ngân hàng hoạt động trong môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch, người dân, doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế sẽ được hưởng lợi ích bền vững. Ngược lại, nếu các hành vi cạnh tranh không lành mạnh không được kiểm soát, hậu quả có thể lan rộng ra toàn hệ thống tài chính, như bài học từ cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997 hay khủng hoảng ngân hàng Mỹ 2008 đã chứng minh. Vì vậy, nắm vững các đặc điểm, phân loại và hệ quả pháp lý của cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng là nền tảng kiến thức bắt buộc đối với bất kỳ ai theo đuổi nghề nghiệp trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.