Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý là gì?

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý là gì?

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý (tên tiếng Anh: Unfair Competition in Banking Legal) là khái niệm chỉ các hành vi cạnh tranh diễn ra giữa các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại và các định chế tài chính vi phạm nguyên tắc cạnh tranh công bằng, gây méo mó thị trường, tổn hại đến quyền lợi khách hàng và sự ổn định của hệ thống tài chính. Theo Luật Cạnh tranh 2018 (Luật số 23/2018/QH14) có hiệu lực từ ngày 01/07/2019, hành vi cạnh tranh không lành mạnh được định nghĩa tại Điều 3 khoản 4 và quy định cụ thể tại Mục 2 Chương III (từ Điều 45 đến Điều 55) với hệ thống chế tài hành chính nghiêm khắc, bao gồm phạt tiền tối đa lên đến 10% tổng doanh thu của tổ chức vi phạm trong năm tài chính liền kề trước đó.

Trong lĩnh vực ngân hàng, phạm trù này có tính đặc thù cao bởi ngành ngân hàng vận hành trên cơ chế lãi suất điều hành do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (State Bank of Vietnam - SBV) quản lý, với trần lãi suất tiền gửi và các quy định về sàn lãi suất cho vay. Chính vì vậy, bất kỳ hành vi nào lách sàn, cắt giảm lãi suất dưới mức quy định, hoặc các thỏa thuận ngầm giữa các ngân hàng nhằm chia thị trường, ấn định phí dịch vụ đều được xếp vào nhóm cạnh tranh không lành mạnh, chịu sự điều chỉnh đồng thời bởi Luật Cạnh tranh, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 17/2024/QH15) và các văn bản hướng dẫn của SBV về an toàn hoạt động ngân hàng.

Ngoài ý nghĩa pháp lý thuần túy, cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý còn là công cụ để cơ quan quản lý cạnh tranh quốc gia (Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia - National Competition Commission) giám sát, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm nhằm bảo vệ trật tự thị trường tài chính, đảm bảo khách hàng tiếp cận được dịch vụ ngân hàng với mức giá hợp lý và minh bạch.

Thuật ngữ tiếng Anh: Unfair Competition in Banking Legal Lĩnh vực: Pháp lý

Đặc điểm và phân loại

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý có những đặc điểm nhận biết rất riêng so với cạnh tranh không lành mạnh ở các ngành hàng hóa thông thường, bởi "sản phẩm" ở đây là tiền tệ, tín dụng và các dịch vụ tài chính - những yếu tố có tính lan tỏa cao, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định kinh tế vĩ mô. Dưới đây là bảng phân loại các nhóm hành vi điển hình:

Ngoài bảy nhóm trên, cần lưu ý đến hai đặc điểm nổi bật của cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực ngân hàng. Thứ nhất, tính hệ thống (systemic risk): một ngân hàng phá sản có thể kéo theo khủng hoảng toàn hệ thống, do đó Luật Các tổ chức tín dụng 2024 quy định mức phạt bổ sung có thể bao gồm cả rút giấy phép, tạm đình chỉ hoạt động, nặng hơn là thanh lý tài sản. Thứ hai, tính chồng chéo pháp luật: cùng một hành vi có thể bị xử phạt bởi cả SBV (trên cương vị quản lý nhà nước chuyên ngành) lẫn Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (trên cương vị cơ quan cạnh tranh), tuân theo nguyên tắc "không xử phạt hai lần về cùng một hành vi" tại Nghị định 118/2021/NĐ-CP.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Vụ việc "Ngân hàng A" cho vay dưới sàn lãi suất năm 2023. Vào quý III/2023, "Ngân hàng A" - một ngân hàng thương mại cổ phần tầm trung có tổng tài sản khoảng 320.000 tỷ đồng - tung gói cho vay mua nhà với lãi suất chỉ 5,5%/năm trong 6 tháng đầu, thấp hơn sàn cho vay ưu đãi 6,5%/năm mà SBV quy định tại Thông tư 39/2016/TT-NHNN. Để cạnh tranh, "Ngân hàng B" - ngân hàng có quy mô tương đương - buộc phải điều chỉnh lãi suất cho vay xuống 5,9%/năm, dẫn đến biên lãi ròng (NIM - Net Interest Margin) của "Ngân hàng B" sụt từ 3,8% xuống 2,9% chỉ trong 2 tháng. Sau khi nhận được đơn kiến nghị, SBV đã phối hợp Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia ra quyết định xử phạt "Ngân hàng A" 850 tỷ đồng (khoảng 0,27% tổng doanh thu) vì hành vi phá giá dịch vụ tài chính, đồng thời buộc thu hồi khoản lợi nhuận bất chính ước tính 142 tỷ đồng.

Ví dụ 2: Vụ thỏa thuận ngầm về phí rút tiền ATM năm 2022. Năm 2022, qua khảo sát của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, ba ngân hàng gồm "Ngân hàng C", "Ngân hàng D" và "Ngân hàng E" bị phát hiện đã ngầm thống nhất mức phí rút tiền nội địa chung là 11.000 đồng/lần thông qua chuỗi cửa hàng tiện ích đối tác. Cơ quan điều tra cạnh tranh xác định đây là hành vi "thỏa thuận ấn định giá dịch vụ" theo Điều 11 Luật Cạnh tranh 2018, dù tổng số tiền thu được từ phí chênh lệch mỗi ngân hàng chỉ khoảng 12-15 tỷ đồng/năm. Quyết định cuối cùng áp phạt mỗi ngân hàng 45 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu công khai minh bạch biểu phí trên website chính thức và bảng điện tử tại chi nhánh trong vòng 60 ngày.

Ví dụ 3: Vụ lạm dụng vị trí thống lĩnh của "Ngân hàng F" trong liên kết ví điện tử. Vào giữa năm 2024, "Ngân hàng F" có thị phần chiếm 38% thị trường thanh toán thẻ nội địa bị cáo buộc ép các đối tác ví điện tử lớn như MoMo, ZaloPay, VNPay phải chấp nhận mức phí xử lý giao dịch lên đến 1,8% giá trị giao dịch - cao hơn 0,5 điểm phần trăm so với mặt bằng chung. Hành vi này được đánh giá là "lạm dụng vị trí thống lĩnh" khi đối tác không có nhiều lựa chọn thay thế. Mức phạt dự kiến có thể lên đến 1.200 tỷ đồng (tương đương 3% tổng doanh thu năm 2023) theo Điều 27 Luật Cạnh tranh 2018.

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý khác gì thỏa thuận hạn chế cạnh tranh?

Cạnh tranh không lành mạnh là hành vi một bên gây tổn hại đến quyền lợi khách hàng, lợi ích xã hội hoặc đối thủ cạnh tranh (như quảng cáo sai sự thật, phá giá, chiếm đoạt bí mật kinh doanh). Trong khi đó, thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là hành vi nhiều bên cùng thực hiện (như ấn định giá, phân chia thị trường). Trong ngân hàng, ranh giới này đôi khi mờ nhạt, ví dụ khi năm ngân hàng cùng đồng loạt tăng phí rút tiền ATM, vừa có dấu hiệu của thỏa thuận ngầm vừa mang tính chất lạm dụng vị trí thống lĩnh tập thể.

Khi nào cần biết về cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý?

Ứng viên dự tuyển vào các vị trí Tuân thủ (Compliance), Pháp chế (Legal), Quản trị rủi ro (Risk Management), hoặc Kiểm toán nội bộ (Internal Audit) của ngân hàng bắt buộc phải nắm rõ thuật ngữ này. Ngoài ra, các cán bộ phòng Marketing, Phát triển sản phẩm thẻ, Ngân hàng số cũng cần hiểu biết để tránh vi phạm khi thiết kế chương trình khuyến mại, so sánh sản phẩm với đối thủ, hoặc xây dựng chính sách giá dịch vụ.

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Cạnh tranh không lành mạnh gây thiệt hại trực tiếp cho khách hàng: lãi suất tiền gửi bị ấn định thấp hơn giá trị thị trường khiến khách hàng mất đi lợi nhuận tiền gửi ước tính từ 1-2% mỗi năm; phí dịch vụ bị đẩy lên cao do liên minh ngân hàng; thông tin so sánh sản phẩm sai lệch khiến khách hàng chọn sai sản phẩm. Thêm vào đó, hệ quả gián tiếp là rủi ro hệ thống ngân hàng tăng cao khi các ngân hàng nhỏ bị dìm giá dẫn đến nguy cơ sáp nhập, mua lại, hoặc phá sản - từ đó giảm mức độ đa dạng của hệ thống tài chính.

Tổng kết

Cạnh tranh không lành mạnh trong ngân hàng pháp lý là trọng tâm quản lý của cả Ngân hàng Nhà nước lẫn Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, với hệ thống chế tài hành chính hà khắc đi kèm trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (Điều 217 về tội cạnh tranh không lành mạnh trong sản xuất, kinh doanh, có thể áp dụng trong ngân hàng khi vi phạm nghiêm trọng). Đối với ứng viên ngân hàng, việc nắm vững khái niệm này không chỉ giúp làm bài thi đạt điểm cao mà còn là nền tảng để ra quyết định đúng đắn trong thực tiễn, đảm bảo hoạt động ngân hàng tuân thủ đúng khuôn khổ pháp lý, hạn chế rủi ro phạt nặng và bảo vệ uy tín tổ chức.