Cơ cấu lại nợ (Debt restructuring) là biện pháp thay đổi các điều khoản, điều kiện của khoản nợ hiện hữu nhằm giúp bên vay có khả năng trả nợ mà vẫn duy trì nghĩa vụ gốc với tổ chức tín dụng. Xóa nợ (Debt cancellation) là hành vi chấm dứt toàn bộ nghĩa vụ trả nợ của bên vay, có thể theo phán quyết/quyết định của Tòa án hoặc theo quyết định chủ nợ, khiến khoản nợ được loại bỏ khỏi bảng cân đối kế toán và không còn khả năng đòi lại.
Về bản chất pháp lý, cơ cấu lại nợ chỉ điều chỉnh các yếu tố cấu thành quan hệ nợ như kỳ hạn trả nợ, lãi suất, thời gian ân hạn, lịch trả gốc – lãi, hoặc thậm chí chuyển đổi một phần nợ thành vốn góp, nhưng vẫn bảo lưu đầy đủ giá trị khoản nợ gốc và nghĩa vụ thanh toán. Trong khi đó, xóa nợ là chấm dứt vĩnh viễn quyền đòi nợ, thường xảy ra khi con nợ đã chết, mất tích, phá sản không còn tài sản, hoặc khi tổ chức tín dụng đã dùng mọi biện pháp đòi nợ nhưng không thu hồi được. Hai hành vi này có bản chất pháp lý hoàn toàn khác nhau: cơ cấu lại nợ duy trì quan hệ tín dụng, còn xóa nợ chấm dứt quan hệ tín dụng. Về mặt kế toán, khoản được cơ cấu thường vẫn nằm trong danh mục cho vay, chỉ chuyển nhóm nợ theo quy định; còn khoản xóa nợ sẽ được ghi nhận ngoài bảng, xử lý bằng quỹ dự phòng rủi ro đã trích.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam: một doanh nghiệp bất động sản gặp khó khăn tài chính có thể đề nghị ngân hàng cơ cấu lại khoản vay 500 tỷ đồng bằng cách kéo dài kỳ hạn từ 5 năm lên 10 năm, giảm lãi suất từ 12%/năm xuống 8,5%/năm theo Chương trình cơ cấu lại thị trường tài chính. Ngược lại, trường hợp khách hàng cá nhân vay tiêu dùng qua thẻ tín dụng đã qua đời, không có tài sản thừa kế, ngân hàng sau khi xác minh có thể ra quyết định xóa nợ toàn bộ dư nợ thẻ tín dụng theo quy trình nội bộ. Trong hoạt động ngân hàng, cơ cấu lại nợ là công cụ quản trị rủi ro chủ động, còn xóa nợ là giải pháp cuối cùng sau khi đã dùng hết các biện pháp đôn đốc, khởi kiện và thi hành án.
Về quy định pháp lý, hai khái niệm này được điều chỉnh bởi Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 32/2024/QH15) có hiệu lực từ ngày 01/01/2025, Thông tư 11/2021/TT-NHNN quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro, cùng Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 361 và các điều liên quan) về chấm dứt nghĩa vụ trả nợ. Ngoài ra, Luật Phá sản 2014 cũng quy định về xóa nợ khi doanh nghiệp tuyên bố phá sản.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần phân biệt rõ "xóa nợ" với "miễn nợ" (theo Điều 422 Bộ luật Dân sự 2015 – chỉ phù hợp khi chủ nợ tự nguyện) và "giãn nợ" (chỉ hoãn thời điểm trả). Trong đề thi nghiệp vụ, câu hỏi thường đánh đố ở chỗ: khoản được cơ cấu lại vẫn phải trích dự phòng theo nhóm nợ mới, trong khi khoản xóa nợ được sử dụng từ quỹ dự phòng đã trích để bù đắp tổn thất. Nắm vững quy trình phân loại nợ tại Phụ lục Thông tư 11/2021/TT-NHNN là chìa khóa để phân biệt hai khái niệm này trong bài thi.