Công cụ vốn vĩnh viễn là gì?

Công cụ vốn vĩnh viễn là gì?

Công cụ vốn vĩnh viễn (Perpetual Capital Instruments) là loại chứng khoán nợ đặc biệt không có ngày đáo hạn cố định, được các ngân hàng thương mại phát hành nhằm bổ sung vốn cấp 1 bổ sung (Additional Tier 1 - AT1). Đây là công cụ vốn lai ghép giữa hai tính chất tưởng chừng mâu thuẫn: vừa mang bản chất của một khoản nợ (có trả lãi định kỳ), vừa có khả năng hấp thụ lỗ (loss absorption) khi ngân hàng rơi vào khó khăn tài chính. Chính nhờ sự kết hợp đặc biệt này mà công cụ vốn vĩnh viễn được Ủy ban Basel toàn cầu công nhận là một phần hợp lệ trong cơ cấu vốn tự có của ngân hàng.

Cơ chế hoạt động của công cụ vốn vĩnh viễn khá phức tạp nhưng có logic rõ ràng. Mặc dù không có thời hạn đáo hạn, nhà phát hành được quyền mua lại (call option) sau một thời gian nhất định (thường là 5 hoặc 10 năm), kèm theo điều khoản tăng lãi suất (step-up clause) để khuyến khích ngân hàng thực hiện quyền mua lại đúng hạn. Khi ngân hàng gặp sự cố về vốn — tỷ lệ an toàn vốn (CAR - Capital Adequacy Ratio) sụt giảm xuống dưới ngưỡng 5,125% hoặc vốn cấp 1 cứng (CET1) xuống dưới ngưỡng quy định — công cụ này sẽ tự động được chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông (conversion) hoặc bị ghi giảm giá trị (write-down) để hấp thụ lỗ. Đặc biệt, khoản trả lãi cho công cụ vốn vĩnh viễn hoàn toàn có thể bị hủy bỏ tùy ý (discretionary coupon), giúp ngân hàng chủ động bảo toàn dòng tiền trong giai đoạn khó khăn mà không bị coi là vỡ nợ.

Trong cơ cấu vốn phân tầng theo chuẩn Basel, công cụ vốn vĩnh viễn đứng ở vị trí trung gian: sau vốn cổ phiếu phổ thông và lợi nhuận giữ lại (vốn CET1), ngang hàng với các công cụ AT1 khác, nhưng trước vốn cấp 2 (Tier 2 Capital) gồm các khoản nợ thứ cấp có kỳ hạn. Thứ tự ưu tiên này phản ánh đúng mức độ rủi ro: nhà đầu tư nắm giữ công cụ vốn vĩnh viễn chấp nhận rủi ro cao hơn người mua trái phiếu thứ cấp, đổi lại được hưởng lãi suất hấp dẫn hơn (thường cao hơn 2-4% so với trái phiếu thông thường cùng kỳ hạn).

Thuật ngữ tiếng Anh: Perpetual Capital Instruments Lĩnh vực: Quản lý vốn

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm cơ bản của công cụ vốn vĩnh viễn

Phân loại công cụ vốn vĩnh viễn

Tiêu chuẩn công nhận là vốn AT1 hợp lệ (theo Basel III và pháp luật Việt Nam)

• Phải là công cụ vốn vĩnh viễn, không có ngày đáo hạn hoặc có khả năng kéo dài vô hạn
• Thứ tự ưu tiên thanh toán phải xếp sau các khoản nợ thông thường và nợ thứ cấp
• Khoản trả lãi hoàn toàn tùy ý, ngân hàng có quyền hủy không giới hạn
• Phải có cơ chế hấp thụ lỗ khi trigger event xảy ra (CAR < 5,125% hoặc CET1 < ngưỡng)
• Không được có bất kỳ đảm bảo nào từ phía nhà phát hành về việc mua lại
• Phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận trước khi tính vào vốn tự có

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Ngân hàng A phát hành 6.200 tỷ đồng trái phiếu AT1 năm 2020

Ngân hàng A (một trong những ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước lớn nhất Việt Nam) đã phát hành thành công 6.200 tỷ đồng trái phiếu vốn vĩnh viễn vào năm 2020 với các đặc điểm cụ thể:

• Kỳ hạn: Vĩnh viễn (perpetual), quyền mua lại sau 10 năm
• Lãi suất: 8,5%/năm cho 10 năm đầu, sau đó tăng thêm 1,5% nếu không mua lại (step-up)
• Trigger event: Chuyển đổi thành cổ phiếu khi tỷ lệ CAR xuống dưới 5,125%
• Kết quả: Sau khi phát hành, tỷ lệ CAR của Ngân hàng A tăng từ 9,0% lên 12,3%, vượt xa mức tối thiểu 8% theo quy định. Điều này giúp ngân hàng có thêm dư địa mở rộng tín dụng thêm khoảng 150.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2021-2023.

Ví dụ 2: Ngân hàng B phát hành trái phiếu vốn quy mô lớn phục vụ Basel II

Ngân hàng B (ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước) đã thực hiện nhiều đợt phát hành trái phiếu vốn vĩnh viễn từ năm 2018 đến 2023 với tổng giá trị hơn 10.000 tỷ đồng:

• Đợt 1 (2018): 3.000 tỷ đồng, lãi suất 9,2%/năm, kỳ hạn vĩnh viễn
• Đợt 2 (2020): 4.500 tỷ đồng, lãi suất 8,0%/năm, có step-up sau 7 năm
• Đợt 3 (2023): 3.500 tỷ đồng, lãi suất 9,8%/năm, phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư tổ chức

Mục đích chính của các đợt phát hành này là hoàn thành lộ trình áp dụng Basel II theo chỉ đạo của Ngân hàng Nhà nước, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh với các ngân hàng quốc tế.

Ví dụ 3: Khách hàng B mua trái phiếu AT1 của Ngân hàng C

Khách hàng B là một quỹ đầu tư tài chính với danh mục quản lý 5.000 tỷ đồng, đã mua 500 tỷ đồng trái phiếu vốn vĩnh viễn của Ngân hàng C với kỳ vọng:

• Thu nhập cố định: Lãi suất 9,5%/năm, cao hơn 2,5% so với trái phiếu chính phủ cùng kỳ hạn
• Rủi ro chấp nhận được: Đã đánh giá kỹ năng lực tài chính của Ngân hàng C (CAR > 12%, ROE > 18%)
• Kế hoạch thoái vốn: Dự kiến bán lại trên thị trường thứ cấp sau 3 năm hoặc chờ ngân hàng thực hiện call option

Tuy nhiên, nếu Ngân hàng C gặp khó khăn và trigger event xảy ra, Khách hàng B có thể mất toàn bộ khoản đầu tư 500 tỷ đồng. Đây là minh chứng rõ ràng cho tính hai mặt của công cụ vốn vĩnh viễn: lợi nhuận cao đi kèm rủi ro rất lớn.

Công cụ vốn vĩnh viễn trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Công cụ vốn vĩnh viễn khác gì so với trái phiếu thứ cấp (Subordinated Bonds)?

Công cụ vốn vĩnh viễn và trái phiếu thứ cấp đều là nguồn bổ sung vốn cho ngân hàng, nhưng có sự khác biệt căn bản. Trái phiếu thứ cấp có kỳ hạn cố định (thường 5-10 năm), trả lãi bắt buộc theo hợp đồng và thuộc vốn cấp 2 (Tier 2), trong khi công cụ vốn vĩnh viễn không có ngày đáo hạn, trả lãi hoàn toàn tùy ý và thuộc vốn cấp 1 bổ sung (AT1). Ngoài ra, mức độ rủi ro của công cụ vốn vĩnh viễn cao hơn vì nó xếp sau cả trái phiếu thứ cấp trong thứ tự thanh toán khi ngân hàng bị thanh lý.

Khi nào cần nắm vững kiến thức về Công cụ vốn vĩnh viễn?

Kiến thức về công cụ vốn vĩnh viễn đặc biệt quan trọng trong ba trường hợp: (1) Khi tham gia các kỳ thi tuyển dụng vào vị trí cán bộ tín dụng, quản lý rủi ro hoặc phân tích tài chính tại ngân hàng; (2) Khi làm việc tại phòng quản lý vốn, phòng ALM (Asset Liability Management) hoặc phòng đầu tư của ngân hàng; (3) Khi tư vấn phát hành hoặc đầu tư vào các sản phẩm cấu trúc phức tạp này. Theo quy định tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN, các ngân hàng phải duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, do đó việc hiểu rõ công cụ vốn vĩnh viễn là yêu cầu bắt buộc đối với cán bộ ngân hàng chuyên trách về quản lý vốn.

Công cụ vốn vĩnh viễn ảnh hưởng thế nào đến khách hàng và nhà đầu tư?

Đối với khách hàng gửi tiền: công cụ vốn vĩnh viễn giúp ngân hàng tăng cường năng lực vốn, qua đó nâng cao độ an toàn của hệ thống và bảo vệ tiền gửi của khách hàng tốt hơn. Đối với nhà đầu tư mua công cụ vốn vĩnh viễn: họ được hưởng lãi suất hấp dẫn hơn 2-4% so với trái phiếu thông thường, nhưng phải chấp nhận rủi ro cao khi ngân hàng gặp khó khăn. Đối với cổ đông hiện hữu: việc phát hành công cụ vốn vĩnh viễn giúp tránh pha loãng cổ phần so với phát hành cổ phiếu mới, nhưng có thể phải chịu pha loãng khi trigger event xảy ra và công cụ được chuyển đổi thành cổ phiếu. Đặc biệt, sau sự kiện Ngân hàng Credit Suisse (Thụy Sĩ) hủy niêm yết và ghi giảm AT1 vào tháng 3/2023, nhiều nhà đầu tư đã mất toàn bộ vốn, cho thấy rủi ro thực sự của loại công cụ này.

Tổng kết

Công cụ vốn vĩnh viễn (Perpetual Capital Instruments) là một trong những sáng kiến quan trọng nhất của Ủy ban Basel nhằm tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống ngân hàng toàn cầu. Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ rằng đây là công cụ thuộc vốn cấp 1 bổ sung (AT1), đặc trưng bởi ba yếu tố cốt lõi: vĩnh viễn không đáo hạn, trả lãi tùy ý và có khả năng hấp thụ lỗ. Việc nắm vững cơ chế call option, step-up clause, conversion/write-down và các tiêu chuẩn công nhận theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN sẽ giúp bạn tự tin xử lý các câu hỏi về quản lý vốn trong bài thi tuyển dụng ngân hàng, đồng thời có nền tảng vững chắc để phát triển sự nghiệp trong lĩnh vực tài chính ngân hàng.