Công thức tính tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (Capital Adequacy Ratio - CAR) là phép tính so sánh giữa vốn tự có của ngân hàng và tổng tài sản có rủi ro tính theo trọng số rủi ro (RWA), nhằm đo lường năng lực chống đỡ rủi ro và khả năng hấp thụ tổn thất của tổ chức tín dụng. Đây là chỉ tiêu định lượng quan trọng nhất trong quản trị vốn, phản ánh mức độ an toàn và lành mạnh của ngân hàng trước các cú sốc tài chính.
Công thức tổng quát được xác định như sau: CAR = (Vốn tự có) / (Tổng tài sản có rủi ro - RWA) × 100%. Trong đó, vốn tự có (Own Funds) bao gồm hai thành phần chính là vốn cấp 1 (Tier 1) gồm vốn cấp 1 cốt lõi (CET1 - như vốn điều lệ, cổ phiếu phổ thông, lợi nhuận giữ lại, thặng dư vốn cổ phần) và vốn cấp 1 bổ sung (AT1 - như cổ phiếu ưu đãi có điều kiện, trái phiếu chuyển đổi), cùng với vốn cấp 2 (Tier 2 - như trái phiếu kỳ hạn dài, dự phòng chung đủ điều kiện). Về phía mẫu số, RWA là tổng tài sản có rủi ro sau khi đã áp dụng trọng số rủi ro theo từng nhóm: rủi ro tín dụng (chiếm tỷ trọng lớn nhất), rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động. Trọng số rủi ro tín dụng dao động từ 0% đến 150% tùy theo mức độ rủi ro của đối tượng vay (ví dụ: Chính phủ Việt Nam 0%, doanh nghiệp lớn 100%, khoản vay có vấn đề 150%).
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại phải tuân thủ tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu theo quy định. Ví dụ, Ngân hàng Nhà nước yêu cầu mức tối thiểu 8% đối với tỷ lệ CAR riêng lẻ, 9% đối với tỷ lệ CAR hợp nhất đối với nhóm ngân hàng lớn có hoạt động liên quan đến tổ chức nước ngoài. Trong thực tế, một ngân hàng có vốn tự có 50.000 tỷ đồng và tổng RWA là 500.000 tỷ đồng sẽ có CAR bằng 10%, đáp ứng yêu cầu an toàn. Khi ngân hàng tăng cường cho vay vào các lĩnh vực có trọng số rủi ro cao (như bất động sản, chứng khoán), RWA sẽ tăng nhanh hơn vốn tự có, làm giảm tỷ lệ CAR và buộc ngân hàng phải tăng vốn hoặc giảm tốc độ tăng trưởng tín dụng.
Theo quy định pháp lý, tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu được quy định tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với tổ chức tín dụng, phi ngân hàng trong nước, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Tiếp đến, Thông tư 13/2018/TT-NHNN sửa đổi bổ sung một số điều của Thông tư 41/2016. Gần đây nhất, Thông tư 22/2023/TT-NHNN có hiệu lực từ ngày 01/10/2023 thay thế Thông tư 41/2016, tiếp tục bổ sung các yêu cầu về vốn dự phòng bảo toàn (Capital Conservation Buffer) 2,5% và các tỷ lệ đòn bẩy (Leverage Ratio) theo chuẩn Basel III. Ngoài ra, các ngân hàng còn phải tuân thủ Quyết định 689/QĐ-NHNN và các văn bản hướng dẫn của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng (BCBS).
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý một số điểm quan trọng. Thứ nhất, cần phân biệt rõ giữa vốn cấp 1 (Tier 1) và vốn cấp 2 (Tier 2), trong đó CET1 phải đạt tối thiểu 4,5% theo Basel III. Thứ hai, mức 8% là mức tối thiểu của riêng tỷ lệ CAR (không bao gồm buffer), nhưng trong đánh giá thực tế tại Việt Nam, NHNN thường yêu cầu các ngân hàng duy trì CAR từ 10-12% để đảm bảo biên an toàn. Thứ ba, khi tính RWA theo phương pháp chuẩn (Standardized Approach), trọng số rủi ro được cố định; còn theo phương pháp nâng cao dựa trên xếp hạng nội bộ (IRB), ngân hàng tự tính toán dựa trên mô hình quản trị rủi ro của mình. Cuối cùng, đây là chỉ tiêu xuất hiện thường xuyên trong các bài thi Chứng chỉ hành nghề chứng khoán, CFA, FRM và các kỳ thi tuyển dụng vào ngân hàng, đặc biệt trong mảng Quản trị rủi ro và Quản lý vốn.