Công ty quản lý nợ xấu pháp lý là hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh việc thành lập, tổ chức, hoạt động và giải thể của các công ty chuyên mua bán, xử lý và thu hồi nợ xấu phát sinh từ hoạt động cấp tín dụng của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam. Khung pháp lý này quy định rõ điều kiện thành lập, phạm vi hoạt động, quyền và nghĩa vụ của công ty quản lý nợ trong việc tiếp nhận, xử lý tài sản đảm bảo và thu hồi các khoản nợ xấu.
Các công ty quản lý nợ xấu được thành lập nhằm mục đích chuyên môn hóa việc xử lý nợ xấu, giúp các tổ chức tín dụng giảm tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ, cải thiện chất lượng tín dụng và giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng. Theo quy định, công ty quản lý nợ có quyền mua nợ xấu bằng hình thức mua bán nợ theo giá thị trường hoặc ủy thác xử lý nợ, sau đó thực hiện các biện pháp thu hồi như đàm phán cơ cấu lại nợ, thực hiện nghĩa vụ theo bảo đảm, bán tài sản đảm bảo hoặc khởi kiện ra tòa án. Công ty quản lý nợ hoạt động theo nguyên tắc tự chủ tài chính, tự chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh và chịu sự quản lý, giám sát của Ngân hàng Nhà nước cùng các cơ quan có thẩm quyền. Đối với các khoản nợ có giá trị lớn hoặc tính chất phức tạp, công ty có thể phối hợp với cơ quan thi hành án dân sự để tổ chức bán đấu giá tài sản đảm bảo theo quy định pháp luật.
Tại Việt Nam, Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (VAMC) là doanh nghiệp nhà nước do Ngân hàng Nhà nước thành lập năm 2013 theo Nghị định 53/2013/NĐ-CP, hoạt động theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên. VAMC đã mua hàng trăm nghìn tỷ đồng nợ xấu của các ngân hàng thương mại, đặc biệt trong giai đoạn xử lý nợ xấu giai đoạn 2012-2017. Ngoài VAMC, một số ngân hàng thương mại cũng thành lập công ty quản lý nợ riêng như Công ty TNHH Quản lý nợ và Khai thác tài sản của Agribank, Vietcombank hay BIDV. Năm 2023, Ngân hàng Nhà nước ban hành Nghị định 69/2024/NĐ-CP thay thế một số quy định, tạo hành lang pháp lý linh hoạt hơn cho việc xử lý nợ xấu.
Khung pháp lý chính điều chỉnh hoạt động của công ty quản lý nợ xấu bao gồm: Nghị định 53/2013/NĐ-CP về thành lập, tổ chức và hoạt động của Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam; Nghị định 129/2010/NĐ-CP quy định về tổ chức và hoạt động của công ty quản lý nợ; Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về hoạt động mua bán nợ; Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch bảo đảm, xử lý tài sản bảo đảm; Luật Phá sản 2014 đối với trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước như Thông tư 09/2017/TT-NHNN về mua bán nợ giữa công ty quản lý nợ và tổ chức tín dụng cũng là cơ sở pháp lý quan trọng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa VAMC (mua nợ theo giá trị sổ sách với trái phiếu đặc biệt) và công ty quản lý nợ thông thường (mua nợ theo giá thị trường). Nắm vững các hình thức xử lý nợ xấu gồm: mua bán nợ, ủy thác xử lý nợ, xử lý tài sản bảo đảm và tổ chức lại doanh nghiệp. Cần chú ý đến sự khác biệt giữa xử lý nợ xấu theo Nghị định 53/2013 và quy định mới tại Nghị định 69/2024/NĐ-CP về những thay đổi trong cơ chế mua bán nợ. Ngoài ra, thí sinh cần hiểu rõ vai trò giám sát của Ngân hàng Nhà nước đối với hoạt động của các công ty quản lý nợ xấu và quy trình phối hợp với cơ quan thi hành án trong việc thu hồi nợ.