Cưỡng chế thu hồi giấy phép tổ chức tín dụng là biện pháp hành chính đặc biệt do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) áp dụng bằng quyết định hành chính, buộc một tổ chức tín dụng phải chấm dứt hoàn toàn hoạt động kinh doanh ngân hàng khi tổ chức đó vi phạm nghiêm trọng pháp luật về tiền tệ, ngân hàng hoặc không đủ điều kiện để tiếp tục hoạt động an toàn. Đây là hình thức xử lý cao nhất trong hệ thống các biện pháp quản lý nhà nước đối với hoạt động ngân hàng, mang tính bắt buộc và không cần sự đồng thuận của tổ chức tín dụng bị thu hồi.
Cơ chế cưỡng chế thu hồi giấy phép được thực hiện theo trình tự pháp lý chặt chẽ, bắt đầu từ việc NHNN tiến hành thanh tra, giám sát và phát hiện các vi phạm. Khi xác định tổ chức tín dụng thuộc một trong các trường hợp bị thu hồi giấy phép theo quy định, NHNN ra quyết định thu hồi, đồng thời có thể chỉ định hoặc thành lập tổ chức quản lý tài sản, doanh nghiệp quản lý tài sản để xử lý các khoản nợ, tài sản nhằm bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền và chủ nợ. Trường hợp tổ chức tín dụng không có khả năng phục hồi, NHNN có thể đề nghị Chính phủ xem xét áp dụng các biện pháp cơ cấu lại đặc biệt hoặc tuyên bố phá sản theo quy định của pháp luật. Toàn bộ quá trình này phải đảm bảo nguyên tắc minh bạch, công khai và tuân thủ đúng quy trình tố tụng hành chính.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, các trường hợp bị cưỡng chế thu hồi giấy phép thường xuất phát từ những vi phạm nghiêm trọng như: tổ chức tín dụng không duy trì được tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu theo quy định trong thời gian dài, hoạt động kinh doanh thua lỗ kéo dài dẫn đến âm vốn chủ sở hữu, vi phạm nghiêm trọng các quy định về phòng chống rửa tiền, hoặc không thực hiện đúng các nghĩa vụ báo cáo, kiểm toán theo yêu cầu của NHNN. Điển hình là trường hợp của Ngân hàng Đông Á, Ngân hàng Xây dựng hay một số quỹ tín dụng nhân dân đã bị NHNN thu hồi giấy phép trong những năm qua do mất an toàn trong hoạt động. Sau khi giấy phép bị thu hồi, NHNN thường chỉ định một ngân hàng thương mại nhà nước hoặc tổ chức có năng lực tiếp nhận các khoản tiền gửi của dân để đảm bảo quyền lợi người gửi tiền trong phạm vi bảo hiểm tiền gửi.
Về cơ sở pháp lý, biện pháp này được quy định cụ thể tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2025), đặc biệt tại các điều khoản về thu hồi giấy phép, thanh tra, giám sát và xử lý tổ chức tín dụng vi phạm. Ngoài ra, các Nghị định của Chính phủ hướng dẫn thi hành Luật, các Thông tư hướng dẫn của NHNN về trình tự, thủ tục thu hồi giấy phép cũng là cơ sở pháp lý quan trọng. Bên cạnh đó, Luật Phá sản 2014 và các quy định về bảo hiểm tiền gửi cũng có liên quan trong trường hợp tổ chức tín dụng bị thu hồi giấy phép dẫn đến phá sản.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ giữa "cưỡng chế thu hồi giấy phép" với "thu hồi giấy phép theo đề nghị" và "tự nguyện giải thể". Cần nắm vững các điều kiện, trường hợp cụ thể bị thu hồi giấy phép, quy trình ra quyết định của NHNN, vai trò của tổ chức quản lý tài sản, cũng như quyền khiếu nại, khởi kiện của tổ chức tín dụng bị thu hồi. Đặc biệt, cần chú ý sự khác biệt giữa Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và Luật 2010 sửa đổi, bổ sung vì có nhiều điểm mới trong quy định về xử lý tổ chức tín dụng yếu kém. Đây là chủ đề thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng và thi tuyển công chức NHNN.