Đánh giá hiệu quả phân bổ vốn là quá trình phân tích, đo lường và so sánh kết quả thực tế đạt được của từng đơn vị kinh doanh, chi nhánh hay sản phẩm so với lượng vốn đã được phân bổ trong một kỳ nhất định. Hoạt động này nhằm xác định mức sinh lời, hiệu suất sử dụng vốn cũng như mức độ rủi ro đi kèm, từ đó làm cơ sở cho việc ra quyết định phân bổ lại nguồn vốn trong các kỳ tiếp theo một cách tối ưu hơn.
Quy trình đánh giá thường được thực hiện định kỳ theo quý, năm hoặc theo chu kỳ chiến lược của ngân hàng, bao gồm các bước cơ bản như thu thập dữ liệu về vốn đã cấp, doanh thu, lợi nhuận, chi phí rủi ro và các chỉ tiêu tài chính liên quan của từng đơn vị. Tiếp đó, ngân hàng sử dụng các chỉ tiêu đánh giá chuyên dụng như ROA (Return on Assets), RAROC (Risk-Adjusted Return on Capital), EVA (Economic Value Added) hoặc ROE đã điều chỉnh rủi ro để đo lường hiệu quả sử dụng đồng vốn. Kết quả đánh giá sẽ được đối chiếu với các ngưỡng hiệu quả đã đặt ra từ đầu kỳ, đồng thời phân tích nguyên nhân tăng giảm để rút ra bài học kinh nghiệm. Trên cơ sở đó, Hội đồng quản lý vốn hoặc Ủy ban ALM sẽ quyết định điều chỉnh hạn mức vốn, thu hồi vốn dư thừa hoặc bổ sung vốn cho các đơn vị hoạt động hiệu quả hơn.
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, BIDV hay Techcombank thường xây dựng hệ thống KPI gắn liền với hiệu quả sử dụng vốn cho từng chi nhánh, phòng ban và sản phẩm tín dụng. Ví dụ, một chi nhánh được cấp hạn mức tín dụng 1.000 tỷ đồng nhưng chỉ đạt ROA 0,5% và có tỷ lệ nợ xấu cao sẽ bị thu hẹp hạn mức trong năm sau, ngược lại chi nhánh đạt ROA 1,5% với tỷ lệ nợ xấu thấp sẽ được ưu tiên tăng hạn mức. Mô hình này giúp ngân hàng tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực sinh lời tốt, đồng thời kiểm soát chặt chẽ rủi ro tập trung tín dụng.
Về quy định pháp lý, hoạt động đánh giá hiệu quả phân bổ vốn tại các ngân hàng thương mại Việt Nam phải tuân thủ các quy định tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN về hệ thống kiểm soát nội bộ, Thông tư 13/2018/TT-NHNN sửa đổi Thông tư 41 và các quy định về quản trị rủi ro của Ngân hàng Nhà nước. Ngoài ra, theo Basel II và hướng dẫn triển khai tại Việt Nam, các ngân hàng phải xây dựng quy trình đánh giá nội bộ về mức đủ vốn (ICAAP), trong đó đánh giá hiệu quả phân bổ vốn là một thành phần bắt buộc nhằm đảm bảo vốn được sử dụng đúng mục đích và đạt hiệu quả kinh doanh tối ưu.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ đánh giá hiệu quả phân bổ vốn với phân bổ vốn nội bộ và định giá chuyển vốn (FTP). Đồng thời, cần nắm vững các chỉ tiêu RAROC, EVA, ROAE và cách vận dụng chúng trong bài thi phân tích tình huống. Khi gặp câu hỏi liên quan, thí sinh nên trình bày theo trình tự: mục đích đánh giá, chỉ tiêu sử dụng, quy trình thực hiện và kết quả áp dụng vào việc điều chỉnh hạn mức vốn cho kỳ kế tiếp.