Đo lường rủi ro mô hình trong tính toán vốn là quá trình nhận diện, đánh giá và kiểm soát những rủi ro phát sinh từ việc sử dụng các mô hình nội bộ trong việc tính toán yêu cầu vốn tối thiểu của ngân hàng. Loại rủi ro này xuất hiện khi mô hình có sai sót trong thiết kế, giả định không phù hợp với thực tế, dữ liệu đầu vào thiếu chính xác hoặc bị sử dụng sai mục đích, dẫn đến việc ước lượng vốn không phản ánh đúng mức độ rủi ro thực tế.
Trong thực tiễn ngân hàng, các mô hình nội bộ được sử dụng rộng rãi để đo lường rủi ro tín dụng theo phương pháp xếp hạng nội bộ IRB, rủi ro thị trường theo phương pháp mô hình nội bộ IMA, hoặc rủi ro hoạt động theo phương pháp đo lường nâng cao AMA. Rủi ro mô hình có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân như sai sót trong xây dựng mô hình, dữ liệu lịch sử không đại diện, giả định phân phối xác suất không phù hợp, hoặc việc áp dụng mô hình ngoài phạm vi thiết kế. Quá trình quản lý rủi ro mô hình bao gồm các hoạt động kiểm định mô hình độc lập, kiểm tra ngược back-testing, kiểm tra sức chịu đựng stress-testing, và thiết lập khung quản trị mô hình chặt chẽ với sự tham gia của ba tuyến bảo vệ. Ngân hàng cần đánh giá định lượng tác động của rủi ro mô hình thông qua việc so sánh kết quả mô hình với phương pháp đơn giản hóa hoặc bổ sung thêm vốn đệm an toàn vào kết quả tính toán.
Tại Việt Nam, khi các ngân hàng thương mại triển khai Thông tư hướng dẫn áp dụng Basel II theo chuẩn quốc tế, rủi ro mô hình trở thành mối quan tâm hàng đầu trong quản trị rủi ro. Ví dụ, khi một ngân hàng xây dựng mô hình xếp hạng tín dụng nội bộ để ước lượng xác suất vỡ nợ PD của khách hàng doanh nghiệp, nếu mô hình sử dụng dữ liệu lịch sử trong giai đoạn kinh tế ổn định thì có thể đánh giá thấp rủi ro trong giai đoạn suy thoái, dẫn đến tính toán vốn thiếu. Hay khi ngân hàng sử dụng mô hình VaR để tính vốn yêu cầu cho rủi ro thị trường, nếu mô hình không phản ánh được các sự kiện đuôi dày tail events thì có thể ước lượng sai lệch đáng kể khoản lỗ tiềm ẩn.
Theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN quy định về hệ thống ngân hàng giám sát an toàn, các ngân hàng áp dụng phương pháp nội bộ nâng cao phải xây dựng hệ thống kiểm soát rủi ro mô hình, bao gồm quy trình phê duyệt mô hình, kiểm định định kỳ và báo cáo cơ quan quản lý. Ngoài ra, hướng dẫn quản lý rủi ro mô hình còn tham chiếu nguyên tắc SR 11-7 của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ và nguyên tắc của Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam yêu cầu các tổ chức tín dụng phải có bộ phận kiểm định mô hình độc lập và thực hiện đánh giá mức độ rủi ro mô hình ít nhất một lần mỗi năm.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ rủi ro mô hình với rủi ro hoạt động thông thường vì rủi ro mô hình thường được xem xét như một thành phần riêng biệt trong quản trị rủi ro tổng thể. Lưu ý rằng ngay cả khi ngân hàng không áp dụng phương pháp IRB nâng cao mà sử dụng phương pháp tiêu chuẩn thì vẫn phải quản lý rủi ro mô hình đối với các mô hình hỗ trợ ra quyết định tín dụng, mô hình dự báo và mô hình phân loại nợ. Các khái niệm quan trọng cần nắm vững bao gồm tính hợp lệ của mô hình model validity, sự ổn định của mô hình model stability, kiểm tra ngược back-testing, kiểm tra sức chịu đựng stress-testing, và khoảng cách ước lượng estimation margin.