Đòn bẩy hoạt động (Operating Leverage - DOL) và Đòn bẩy tài chính (Financial Leverage - DFL) là hai công cụ phân tích quan trọng trong quản lý vốn, phản ánh mức độ sử dụng chi phí cố định và nợ vay để khuếch đại lợi nhuận cho chủ sở hữu. DOL đo lường mức biến động của lợi nhuận trước lãi vay và thuế (EBIT) khi doanh thu thay đổi, trong khi DFL đo lường mức biến động của lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) khi EBIT thay đổi. Khi kết hợp hai đòn bẩy này, ta có Đòn bẩy tổng hợp (Degree of Total Leverage - DTL) phản ánh tác động kép lên lợi nhuận cuối cùng dành cho cổ đông.
Đòn bẩy hoạt động phát sinh từ tỷ trọng chi phí cố định trong cơ cấu chi phí hoạt động của doanh nghiệp. Khi doanh thu tăng thêm một đơn vị, phần lớn khoản tăng thêm sẽ chuyển thành lợi nhuận vì chi phí cố định đã được bù đắp, nhưng khi doanh thu giảm thì lợi nhuận lại sụt giảm mạnh hơn tỷ lệ. Công thức tính DOL = (Q × (P - V)) / (Q × (P - V) - F), trong đó Q là sản lượng, P là giá bán, V là chi phí biến đổi đơn vị và F là tổng chi phí cố định. Đòn bẩy tài chính phát sinh từ việc sử dụng nợ vay có chi phí lãi cố định trong cơ cấu vốn; khi EBIT tăng, lợi nhuận dành cho vốn chủ sở hữu tăng với tỷ lệ lớn hơn vì chi phí lãi vay là cố định. Công thức DFL = EBIT / (EBIT - I), với I là chi phí lãi vay, và đòn bẩy tổng hợp DTL = DOL × DFL phản ánh tác động biến động doanh thu lên lợi nhuận vốn chủ sở hữu.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, đòn bẩy hoạt động thể hiện qua cơ cấu chi phí hoạt động gồm khấu hao trụ sở chi nhánh, chi phí hệ thống công nghệ thông tin lõi (core banking), chi phí nhân sự biên chế và chi phí quản lý - đây đều là các chi phí cố định lớn. Một ngân hàng có mạng lưới chi nhánh rộng và hệ thống IT đầu tư nặng sẽ có DOL cao, khiến lợi nhuận rất nhạy với biến động thu nhập lãi và phí dịch vụ. Về đòn bẩy tài chính, ngân hàng vốn hoạt động theo mô hình trung gian tài chính - huy động tiền gửi rồi cho vay - nên DFL luôn ở mức rất cao, đây là đặc thù không thể tránh khỏi của ngành. Ví dụ, khi Ngân hàng Nhà nước giảm lãi suất điều hành, biên lãi ròng (NIM) được cải thiện, EBIT tăng sẽ được khuếch đại thành mức tăng lợi nhuận sau thuế lớn hơn nhiều lần nhờ cấu trúc vốn có đòn bẩy cao. Ngược lại, trong giai đoạn 2023-2024 khi nhiều ngân hàng phải trích lập dự phòng nợ xấu tăng mạnh, đòn bẩy tài chính cao cũng làm lợi nhuận sụt giảm nghiêm trọng.
Về quy định pháp lý, Thông tư 41/2016/TT-NHNN hướng dẫn tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR) theo chuẩn Basel II tối thiểu 8%, qua đó gián tiếp kiểm soát mức đòn bẩy tài chính của ngân hàng thương mại. Thông tư 22/2019/TT-NHNN quy định tỷ lệ tối đa nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng cho vay trung và dài hạn (hiện tại không quá 30% theo sửa đổi), giúp hạn chế rủi ro thanh khoản phát sinh từ đòn bẩy hoạt động quá mức. Nghị định 93/2017/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh ngân hàng cũng đặt ra các giới hạn về tỷ lệ đảm bảo an toàn, có tác động trực tiếp đến việc sử dụng đòn bẩy trong toàn hệ thống.
Người ôn thi ngân hàng cần ghi nhớ phân biệt rõ: DOL xuất phát từ Báo cáo kết quả kinh doanh (liên quan chi phí cố định hoạt động), DFL xuất phát từ Bảng cân đối kế toán (liên quan nợ phải trả có lãi và vốn chủ sở hữu), còn DTL là tích số DOL × DFL phản ánh tác động tổng hợp. Lưu ý đặc biệt: trong ngân hàng thương mại, khái niệm đòn bẩy được hiểu rộng hơn so với doanh nghiệp sản xuất thông thường, vì bản thân ngân hàng luôn vận hành với cấu trúc vốn có đòn bẩy tài chính rất cao theo nghĩa tỷ trọng nợ/vốn chủ sở hữu thường trên 10-15 lần. Khi phân tích, cần kết hợp các chỉ số ROA, ROE, NIM, CIR, CAR và hệ số đòn bẩy để có cái nhìn toàn diện, tránh nhầm lẫn giữa lợi nhuận tăng do hoạt động hiệu quả hay chỉ do khuếch đại từ đòn bẩy.