Dự toán chi ngân sách là gì?

ự toán chi ngân sách là gì? Tìm hiểu chi tiết cho kỳ thi ngân hàng

Dự toán chi ngân sách là gì?

Dự toán chi ngân sách (tiếng Anh: Budget Expenditure Estimate) là văn bản do Chính phủ, thông qua Bộ Tài chính lập và trình Quốc hội quyết định hằng năm, trong đó tổng hợp và dự kiến toàn bộ các khoản chi thường xuyên, chi đầu tư từ ngân sách nhà nước (NSNN) trong một năm tài chính. Đây là công cụ quan trọng bậc nhất trong quản lý tài chính công, là cơ sở để Quốc hội xem xét, phê duyệt tổng mức chi, cơ cấu chi và phân bổ nguồn lực cho các cấp, các ngành cùng các chương trình mục tiêu quốc gia.

Về bản chất, dự toán chi ngân sách phản ánh "bản đồ chi tiêu" của toàn bộ nền kinh tế trong năm tới, thể hiện cam kết của Chính phủ về việc sử dụng tiền thuế, tiền vay và các nguồn lực tài chính công khác vào các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và chi trả nợ. Trong hệ thống ngân hàng, dự toán chi ngân sách có vai trò đặc biệt quan trọng bởi nó trực tiếp ảnh hưởng đến chính sách tiền tệ, lãi suất, tỷ giá và hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM) thông qua các kênh như phát hành trái phiếu Chính phủ (TPCP), cấp bù lãi suất cho tín dụng chính sách, hay chi đầu tư phát triển.

Dự toán chi ngân sách được xây dựng trên nguyên tắc cốt lõi: tổng chi không vượt quá tổng thu và thu tiền vay, trừ trường hợp bội chi được Quốc hội cho phép trong giới hạn an toàn. Hiện nay, theo Nghị quyết của Quốc hội khóa XV, mức bội chi NSNN được giới hạn khoảng 3,5 - 4% GDP, là một trong những "trần" quan trọng nhất của tài chính công Việt Nam.

Thuật ngữ tiếng Anh: Budget Expenditure Estimate Lĩnh vực: Thuế & Tài chính công

Đặc điểm và phân loại dự toán chi ngân sách

1. Đặc điểm chính

2. Phân loại các khoản chi trong dự toán

a) Theo tính chất chi:

• Chi thường xuyên (Recurrent Expenditure): Gồm chi cho các cơ quan hành chính, sự nghiệp (giáo dục, y tế, văn hóa), an ninh quốc phòng, lương và phụ cấp cán bộ công viên chức, chi an sinh xã hội. Đây là khoản chi "cứng", khó cắt giảm, thường chiếm 60 - 65% tổng chi NSNN.
• Chi đầu tư phát triển (Capital Expenditure): Gồm chi xây dựng cơ bản, mua sắm tài sản cố định, đầu tư cho các dự án hạ tầng giao thông, chuyển đổi số, nông nghiệp, giáo dục - đào tạo. Thường chiếm 25 - 30% tổng chi.
• Chi trả nợ và viện trợ: Gồm trả nợ gốc, nợ lãi các khoản vay trong và ngoài nước, viện trợ cho các quốc gia khác.
• Chi dự phòng ngân sách: Khoản chi dự trữ cho các tình huống khẩn cấp (thiên tai, dịch bệnh, an ninh).

b) Theo cấp ngân sách:

• Dự toán chi NSNN trung ương: Do Bộ Tài chính tổng hợp, bao gồm chi cho các bộ, ngành trung ương và các chương trình mục tiêu quốc gia.
• Dự toán chi NSNN địa phương: Gồm ngân sách cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã, do UBND các cấp lập và HĐND cùng cấp quyết định.

c) Theo thời gian:

• Dự toán chi hằng năm: Lập cho từng năm tài chính (1/1 - 31/12).
• Kế hoạch tài chính 5 năm: Là khung định hướng dài hơn, trong đó dự toán hằng năm là bước cụ thể hóa.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Dự toán chi NSNN năm 2024 và tác động đến thị trường trái phiếu

Tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XV (tháng 11/2023), Quốc hội đã thông qua dự toán chi NSNN năm 2024 với tổng mức chi khoảng hơn 2,3 triệu tỷ đồng. Trong đó:

• Chi thường xuyên: khoảng 1,35 triệu tỷ đồng, tập trung cho giáo dục - đào tạo (khoảng 380.000 tỷ), y tế (khoảng 220.000 tỷ), an sinh xã hội.
• Chi đầu tư phát triển: khoảng 760.000 tỷ đồng, ưu tiên hạ tầng giao thông (cao tốc Bắc - Nam, sân bay Long Thành), chuyển đổi số quốc gia, giảm nghèo bền vững.
• Chi trả nợ gốc: khoảng 230.000 tỷ đồng.

Để cân đối nguồn thu (khoảng 1,9 triệu tỷ), Chính phủ phải vay bù đắp bội chi khoảng 395.000 tỷ đồng, chủ yếu thông qua phát hành TPCP. Điều này tạo ra áp lực lớn lên thị trường TPCP và trực tiếp ảnh hưởng đến hoạt động của các NHTM. Ngân hàng A - một trong những ngân hàng thương mại cổ phần lớn nhất - đã mua vào khoảng 85.000 tỷ đồng TPCP trong năm 2024, chiếm khoảng 22% tổng lượng phát hành, vừa để đầu tư sinh lời an toàn, vừa hỗ trợ Chính phủ huy động vốn cho dự toán chi.

Ví dụ 2: Cấp bù lãi suất tín dụng chính sách

Ngân hàng B - một NHTM nhà nước lớn - được giao nhiệm vụ cho vay tín dụng chính sách theo Nghị định 78/2002/NĐ-CP về tín dụng cho người nghèo và các đối tượng chính sách khác. Trong năm 2024, Ngân hàng B triển khai cho vay với tổng dư nợ khoảng 245.000 tỷ đồng với lãi suất ưu đãi từ 3 - 4,5%/năm (thấp hơn lãi suất thị trường 4 - 5%/năm).

Khoản chênh lệch lãi suất này được NSNN cấp bù thông qua dự toán chi ngân sách. Cụ thể, dự toán chi năm 2024 đã bố trí khoảng 18.500 tỷ đồng để cấp bù lãi suất cho các chương trình tín dụng chính sách. Đây là ví dụ điển hình cho mối liên hệ mật thiết giữa dự toán chi NSNN và hoạt động ngân hàng - ngân hàng cho vay lãi thấp, NSNN bù phần chênh lệch, khách hàng được tiếp cận vốn rẻ.

Ví dụ 3: Đầu tư công và tác động gián tiếp đến tín dụng ngân hàng

Dự toán chi đầu tư phát triển năm 2024 ưu tiên khoảng 195.000 tỷ đồng cho dự án cao tốc Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2. Khi dự án triển khai, các nhà thầu lớn như Tập đoàn Xây dựng C, Tổng Công ty Y sẽ nhận được các gói thầu giá trị lớn. Các doanh nghiệp này lại vay vốn từ Ngân hàng A, Ngân hàng B để thực hiện dự án (ứng trước chi phí thi công, mua vật liệu). Như vậy, dự toán chi NSNN đã kích thích gián tiếp nhu cầu tín dụng trong hệ thống ngân hàng, góp phần tăng trưởng tín dụng toàn nền kinh tế.

Dự toán chi ngân sách trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Dự toán chi ngân sách khác gì Quyết toán ngân sách nhà nước?

Dự toán chi ngân sách là văn bản dự kiến trước các khoản chi cho năm tài chính sắp tới, được lập vào cuối năm trước và trình Quốc hội thông qua. Ngược lại, Quyết toán ngân sách nhà nước (tiếng Anh: State Budget Final Account) là văn bản tổng kết sau khi năm tài khóa đã kết thúc, phản ánh thực tế đã thu - chi. Nói cách khác, dự toán là "kế hoạch trước", quyết toán là "thực tế sau". Cả hai đều do Chính phủ trình Quốc hội nhưng cách nhau một năm tài chính.

Khi nào cần biết về Dự toán chi ngân sách?

Bạn cần nắm vững kiến thức về dự toán chi ngân sách trong các trường hợp sau: (1) Thi tuyển vào Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ở vị trí chuyên viên chính sách tiền tệ, thanh tra giám sát ngân hàng; (2) Thi các chứng chỉ chuyên ngành tài chính - ngân hàng như CFA, FRM; (3) Làm việc tại phòng Treasury, phòng Phân tích kinh tế vĩ mô tại các NHTM để dự báo chính sách lãi suất, tỷ giá; (4) Nghiên cứu thị trường TPCP vì phát hành TPCP là kênh chính tài trợ bội chi ngân sách.

Dự toán chi ngân sách ảnh hưởng thế nào đến khách hàng ngân hàng?

Với khách hàng cá nhân: khi dự toán chi đầu tư công lớn, nhu cầu vốn cho doanh nghiệp tăng kéo theo lãi suất huy động có xu hướng tăng. Với khách hàng doanh nghiệp: các doanh nghiệp trong ngành xây dựng, vật liệu, công nghệ thường được hưởng lợi lớn từ chi đầu tư công nên dễ tiếp cận vốn vay và có triển vọng kinh doanh tốt hơn. Ngoài ra, dự toán chi cho an sinh xã hội, giáo dục, y tế tăng giúp ổn định đời sống, từ đó cải thiện chất lượng tín dụng cá nhân trong hệ thống ngân hàng.

Tổng kết

Dự toán chi ngân sách là công cụ trung tâm của tài chính công, phản ánh toàn diện cam kết chi tiêu của Chính phủ trong một năm tài chính, từ chi thường xuyên (lương, giáo dục, y tế, an sinh xã hội) đến chi đầu tư phát triển (hạ tầng, chuyển đổi số), chi trả nợ và chi dự phòng. Đối với người ôn thi ngân hàng, việc nắm vững dự toán chi ngân sách không chỉ giúp trả lời câu hỏi lý thuyết mà còn là nền tảng để phân tích chính sách tiền tệ, dự báo lãi suất TPCP, hiểu cơ chế cấp bù lãi suất tín dụng chính sách và đánh giá tác động của bội chi đến hoạt động NHTM. Đây là một trong những thuật ngữ "xương sống" trong nhóm tài chính công mà thí sinh chắc chắn sẽ gặp trong các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng và các chứng chỉ chuyên ngành.