Dự trữ bắt buộc là gì?

Dự trữ bắt buộc là gì?

Dự trữ bắt buộc là tỷ lệ phần trăm trên tổng tiền gửi của khách hàng tại các ngân hàng thương mại mà theo quy định của pháp luật, các ngân hàng này buộc phải gửi giữ tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (Ngân hàng Trung ương). Đây là một công cụ chính sách tiền tệ quan trọng được sử dụng nhằm kiểm soát khả năng cho vay và thanh toán của hệ thống ngân hàng thương mại. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc được Ngân hàng Nhà nước quy định cụ thể đối với từng loại tiền gửi, bao gồm tiền gửi không kỳ hạn và tiền gửi có kỳ hạn.

Tại sao Dự trữ bắt buộc quan trọng trong ngân hàng?

• Kiểm soát cung tiền tệ: Dự trữ bắt buộc là công cụ trực tiếp để Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh lượng tiền lưu thông trong nền kinh tế, từ đó tác động đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế.
• Đảm bảo an toàn hệ thống: Việc buộc các ngân hàng giữ một phần tiền gửi tại Ngân hàng Trung ương giúp đảm bảo khả năng thanh toán và rút tiền gửi của khách hàng mọi lúc.
• Ảnh hưởng đến khả năng cho vay: Khi tỷ lệ dự trữ bắt buộc thay đổi, lượng tiền mà ngân hàng thương mại có thể sử dụng để cho vay cũng thay đổi theo, tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và người dân.
• Công cụ chính sách tiền tệ: Dự trữ bắt buộc là một trong ba công cụ chính sách tiền tệ chủ yếu của Ngân hàng Trung ương, bên cạnh lãi suất chính sách và nghiệp vụ thị trường mở.

Cách hoạt động và cách tính

Cơ chế hoạt động

Khi ngân hàng thương mại nhận tiền gửi từ khách hàng, một phần trong số tiền gửi đó sẽ bị khấu trừ và chuyển vào tài khoản dự trữ tại Ngân hàng Nhà nước. Phần tiền gửi còn lại sau khi trừ đi dự trữ bắt buộc được gọi là tiền dự trữ vượt mức, ngân hàng có thể sử dụng phần này để cho vay hoặc đầu tư sinh lời.

Công thức tính

Dự trữ bắt buộc = Tổng tiền gửi × Tỷ lệ dự trữ bắt buộc

Trong đó:

• Tổng tiền gửi: Bao gồm tất cả các khoản tiền gửi của khách hàng tại ngân hàng (không kỳ hạn, có kỳ hạn, tiết kiệm...)
• Tỷ lệ dự trữ bắt buộc: Được quy định bởi Ngân hàng Nhà nước, thường dao động từ 0% đến 10% tùy theo loại tiền gửi

Mối quan hệ với cung tiền tệ

Khi Ngân hàng Nhà nước tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc:

• Lượng tiền ngân hàng có thể cho vay giảm
• Cung tiền tệ thu hẹp
• Lạm phát được kiềm chế

Khi Ngân hàng Nhà nước giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc:

• Lượng tiền ngân hàng có thể cho vay tăng
• Cung tiền tệ mở rộng
• Kích thích tăng trưởng kinh tế

Ví dụ thực tế

Ví dụ 1: Tính dự trữ bắt buộc

Giả sử Ngân hàng A có tổng tiền gửi khách hàng là 10.000 tỷ đồng. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc đối với tiền gửi không kỳ hạn là 4%, đối với tiền gửi có kỳ hạn là 1%.

Nếu trong 10.000 tỷ đồng đó có 3.000 tỷ đồng tiền gửi không kỳ hạn và 7.000 tỷ đồng tiền gửi có kỳ hạn, thì:

• Dự trữ bắt buộc cho tiền gửi không kỳ hạn = 3.000 × 4% = 120 tỷ đồng
• Dự trữ bắt buộc cho tiền gửi có kỳ hạn = 7.000 × 1% = 70 tỷ đồng
• Tổng dự trữ bắt buộc = 120 + 70 = 190 tỷ đồng

Số tiền còn lại (10.000 - 190 = 9.810 tỷ đồng) là tiền dự trữ vượt mức mà Ngân hàng A có thể sử dụng để cho vay hoặc đầu tư.

Ví dụ 2: Tác động khi điều chỉnh tỷ lệ

Trong giai đoạn đại dịch COVID-19, Ngân hàng Nhà nước đã giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc đối với một số loại tiền gửi nhằm tạo điều kiện cho các ngân hàng thương mại mở rộng tín dụng. Giả sử một ngân hàng có 5.000 tỷ đồng tiền gửi không kỳ hạn. Nếu tỷ lệ dự trữ bắt buộc giảm từ 4% xuống 3%:

• Trước khi giảm: Dự trữ bắt buộc = 5.000 × 4% = 200 tỷ đồng
• Sau khi giảm: Dự trữ bắt buộc = 5.000 × 3% = 150 tỷ đồng
• Tiền có thể cho vay thêm = 50 tỷ đồng

Điều này giúp các doanh nghiệp và người dân tiếp cận được nguồn vốn vay dễ dàng hơn trong giai đoạn khó khăn.

Phân biệt với thuật ngữ liên quan

Mối quan hệ: Dự trữ thực tế = Dự trữ bắt buộc + Dự trữ vượt mức

Trong đó, dự trữ bắt buộc là con số tối thiểu bắt buộc, còn dự trữ vượt mức là khoản dự trữ tự nguyện mà ngân hàng giữ thêm để đảm bảo thanh khoản hoặc vì mục đích khác.

Câu hỏi thường gặp trong đề thi

1. Khi Ngân hàng Nhà nước tăng tỷ lệ dự trữ bắt buộc, điều gì sẽ xảy ra với khả năng cho vay của các ngân hàng thương mại?

   • A. Khả năng cho vay tăng lên
   • B. Khả năng cho vay giảm đi
   • C. Khả năng cho vay không thay đổi
   • D. Khả năng cho vay tăng gấp đôi

2. Công thức nào sau đây đúng để tính dự trữ bắt buộc?

   • A. Dự trữ bắt buộc = Tổng tài sản × Tỷ lệ dự trữ
   • B. Dự trữ bắt buộc = Tổng tiền gửi × Tỷ lệ dự trữ bắt buộc
   • C. Dự trữ bắt buộc = Dư nợ cho vay × Tỷ lệ dự trữ
   • D. Dự trữ bắt buộc = Vốn tự có × Tỷ lệ dự trữ

3. Dự trữ bắt buộc, lãi suất chính sách và nghiệp vụ thị trường mở là những công cụ nào của chính sách tiền tệ?

   • A. Công cụ tài khóa
   • B. Công cụ chính sách tiền tệ mở rộng
   • C. Công cụ chính sách tiền tệ thu hẹp
   • D. Công cụ điều tiết thị trường mở

Tổng kết

Dự trữ bắt buộc là một trong những công cụ chính sách tiền tệ quan trọng nhất, cho phép Ngân hàng Nhà nước kiểm soát trực tiếp lượng tiền lưu thông và khả năng cho vay của hệ thống ngân hàng thương mại. Việc hiểu rõ khái niệm, công thức tính toán và tác động của dự trữ bắt buộc là kiến thức nền tảng không thể thiếu đối với bất kỳ ứng viên nào muốn thi tuyển vào ngành ngân hàng.

Để ôn thi hiệu quả, thí sinh cần nắm vững mối quan hệ giữa dự trữ bắt buộc, dự trữ vượt mức và dự trữ thực tế, đồng thời hiểu rõ cơ chế tác động khi Ngân hàng Nhà nước điều chỉnh tỷ lệ dự trữ bắt buộc đến cung tiền tệ và nền kinh tế vĩ mô. Hãy luyện tập thường xuyên với các bài toán tính toán và câu hỏi trắc nghiệm để ghi nhớ kiến thức lâu dài. Chúc các bạn ôn thi thành công!