EVA (Economic Value Added – Giá trị kinh tế gia tăng) trong lĩnh vực ngân hàng là thước đo hiệu quả sử dụng vốn, phản ánh số lợi nhuận thực tế mà ngân hàng tạo ra sau khi đã trừ đi toàn bộ chi phí cơ hội của vốn kinh tế (gồm cả vốn cổ phần và vốn vay). Đây là chỉ tiêu quan trọng giúp đánh giá liệu hoạt động kinh doanh của ngân hàng có thực sự tạo ra giá trị gia tăng cho cổ đông hay chỉ đơn thuần tạo ra lợi nhuận kế toán.
Theo công thức chuẩn, EVA bằng Lợi nhuận hoạt động sau thuế (NOPAT) trừ đi tích số giữa Vốn kinh tế (Economic Capital) và Chi phí vốn (Cost of Capital). Trong ngân hàng, vốn kinh tế không đồng nhất với vốn pháp định (regulatory capital theo Basel) mà là lượng vốn cần thiết để bù đắp cho các tổn thất bất ngờ phát sinh từ rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường và rủi ro hoạt động, thường được ước tính thông qua mô hình phân phối tổn thất. Chi phí vốn thường được xác định theo mô hình CAPM, phản ánh mức sinh lời kỳ vọng tối thiểu của nhà đầu tư khi rót vốn vào ngân hàng. Khi EVA dương, ngân hàng đang tạo ra giá trị thặng dư vượt trội hơn chi phí sử dụng vốn; ngược lại, EVA âm báo hiệu ngân hàng đang phá hủy giá trị của cổ đông dù lợi nhuận kế toán có thể vẫn dương. Khác với ROE (chỉ tính trên vốn chủ sở hữu), EVA phạt các ngân hàng sử dụng đòn bẩy quá mức vì phải chịu chi phí cho toàn bộ vốn kinh tế huy động.
Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, Techcombank, MB hay VPBank đã ứng dụng EVA trong hệ thống quản lý hiệu quả hoạt động (Performance Management) và phân bổ vốn nội bộ. Chẳng hạn, khi một chi nhánh ngân hàng đầu tư vào danh mục tín dụng doanh nghiệp lớn với lợi nhuận sau thuế là 500 tỷ đồng nhưng vốn kinh tế phân bổ là 5.000 tỷ với chi phí vốn 12%, thì EVA = 500 – 600 = -100 tỷ, cho thấy hoạt động này tuy có lãi kế toán nhưng không tạo ra giá trị kinh tế thực sự. Ngược lại, một số ngân hàng tập trung vào bán lẻ và dịch vụ thẻ thường có EVA dương nhờ tỷ suất sinh lời trên vốn kinh tế cao hơn chi phí vốn.
Về khung pháp lý, việc quản lý và đo lường vốn kinh tế tại các ngân hàng Việt Nam chịu sự điều chỉnh bởi Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 01/2020, Thông tư 03/2023 và Thông tư 13/2024/TT-NHNN) theo chuẩn Basel II/III mà NHNN đã ban hành. Bên cạnh đó, Quyết định 986/QĐ-NHNN năm 2017 và lộ trình áp dụng Basel II tại Việt Nam cũng tạo hành lang cho các ngân hàng phải minh bạch hóa việc phân bổ và sử dụng vốn.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi: khi gặp câu hỏi về EVA, cần phân biệt rõ với chỉ tiêu ROA, ROE, RAROC; đặc biệt nhớ rằng EVA âm không có nghĩa là ngân hàng lỗ mà chỉ là lợi nhuận không đủ bù chi phí cơ hội của vốn. Đối với kỳ thi công chức NHNN hay chứng chỉ GRC, CFA, FRM, thí sinh cần nắm vững công thức tính, cách ước lượng vốn kinh tế qua VaR hoặc phân phối tổn thất, cũng như sự khác biệt giữa vốn kinh tế và vốn pháp định theo Basel II/III.