Fintech pháp luật ngân hàng (Fintech Banking Law) là lĩnh vực pháp luật chuyên ngành nghiên cứu và điều chỉnh các quan hệ pháp lý phát sinh từ việc ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech) vào hoạt động ngân hàng, bao gồm cả việc hợp tác giữa các công ty fintech với các tổ chức tín dụng và hoạt động cung ứng dịch vụ tài chính số trên thị trường Việt Nam.
Về bản chất, lĩnh vực pháp luật này quy định các điều kiện kinh doanh, giấy phép hoạt động, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia, đồng thời thiết lập khuôn khổ pháp lý cho các hoạt động như thanh toán điện tử, ví điện tử, cho vay ngang hàng (P2P lending), huy động vốn cộng đồng (crowdfunding), công nghệ chuỗi khối (blockchain), tiền ảo, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong tín dụng và dịch vụ ngân hàng mở (Open Banking). Hệ thống pháp luật này phải đảm bảo ba mục tiêu cốt lõi: bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính, duy trì an ninh, an toàn hệ thống ngân hàng, đồng thời tạo hành lang pháp lý thông thoáng để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, lĩnh vực này còn bao trùm cả các vấn đề về bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng chống rửa tiền, quản trị rủi ro công nghệ thông tin và trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sự cố an ninh mạng.
Ví dụ thực tiễn tại Việt Nam có thể kể đến việc Ngân hàng Nhà nước triển khai Đề án Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với hoạt động fintech, cho phép các doanh nghiệp như MoMo, ZaloPay, VNPay thử nghiệm các giải pháp thanh toán và tài chính mới dưới sự giám sát của cơ quan quản lý. Các công ty fintech cho vay ngang hàng như Tima, Fiin muốn hợp tác với ngân hàng phải tuân thủ quy định về hoạt động tín dụng và bảo vệ người vay. Việc triển khai ứng dụng eKYC (xác thực danh tính điện tử) trong mở tài khoản ngân hàng cũng là minh chứng rõ nét cho sự giao thoa giữa công nghệ fintech và khung pháp lý ngân hàng hiện hành.
Về quy định pháp lý liên quan, có thể kể đến Nghị định 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt, Thông tư 39/2014/TT-NHNN quy định về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán, Quyết định 1755/QĐ-NHNN năm 2018 phê duyệt Đề án Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với hoạt động fintech, Nghị định 85/2019/NĐ-CP quy định chi tiết Luật An ninh mạng 2018, cùng các văn bản hướng dẫn về phòng chống rửa tiền. Ngoài ra, Bộ luật Dân sự 2015, Luật An toàn thông tin mạng 2015, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2023 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2023) và các quy định của Ngân hàng Nhà nước về chuyển đổi số cũng tạo thành hệ thống pháp lý nền tảng.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần nắm rõ sự khác biệt giữa các mô hình fintech (cho vay P2P, ví điện tử, thanh toán, huy động vốn cộng đồng, insurtech) và khung pháp lý điều chỉnh tương ứng; chú ý phân biệt giữa tiền ảo (không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam) với tiền điện tử do Ngân hàng Nhà nước phát hành; nắm vững nguyên tắc hoạt động của cơ chế Sandbox và điều kiện tham gia; đồng thời cập nhật các văn bản pháp luật mới nhất vì đây là lĩnh vực đang trong giai đoạn hoàn thiện hành lang pháp lý và có nhiều thay đổi liên tục.