Giao dịch với người có liên quan là các giao dịch phát sinh giữa một tổ chức tín dụng (TCTD) với các cá nhân, tổ chức có mối quan hệ mật thiết với TCTD đó theo quy định của pháp luật. Đây là khái niệm thuộc nhóm pháp lý ngân hàng, xuất hiện nhằm mục đích kiểm soát rủi ro tập trung, ngăn ngừa xung đột lợi ích và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền cũng như cổ đông thiểu số tại TCTD.
Theo quy định pháp luật, "người có liên quan" của TCTD bao gồm các đối tượng: cổ đông lớn sở hữu từ 5% vốn điều lệ trở lên; thành viên Hội đồng quản trị (hoặc Hội đồng thành viên), thành viên Ban kiểm soát, Tổng Giám đốc, Phó Tổng Giám đốc, Kế toán trưởng và các chức danh quản lý tương đương; cha, mẹ, vợ/chồng, con, anh/chị/em ruột của những người nêu trên; doanh nghiệp, tổ chức mà các đối tượng trên sở hữu trên 10% vốn điều lệ hoặc có khả năng chi phối hoạt động. Mọi giao dịch phát sinh giữa TCTD với người có liên quan đều phải được Hội đồng quản trị hoặc Hội đồng thành viên thông qua, đảm bảo nguyên tắc công khai, minh bạch và vì lợi ích của TCTD. Cơ chế này giúp hạn chế tình trạng cấp tín dụng tràn lan cho "người nhà", gây ra nợ xấu, thất thoát vốn và rủi ro hệ thống.
Ví dụ thực tế tại Việt Nam: Ngân hàng TMCP X có một thành viên HĐQT đồng thời là cổ đông sở hữu 12% vốn điều lệ đề nghị vay 300 tỷ đồng để đầu tư dự án bất động sản. Khoản vay này lập tức được xác định là giao dịch với người có liên quan, phải trình HĐQT thông qua với đa số phiếu tán thành của các thành viên không liên quan, đồng thời chịu giới hạn tổng mức dư nợ cho vay đối với một người có liên quan không vượt quá 5% vốn tự có của ngân hàng. Hay một trường hợp khác, Phó Tổng Giám đốc của ngân hàng Y bổ nhiệm con ruột vào vị trí Giám đốc chi nhánh cấp tỉnh – giao dịch nhân sự này cũng thuộc phạm trù giao dịch với người có liên quan và phải được công khai trong báo cáo thường niên của TCTD.
Về cơ sở pháp lý, quy định về giao dịch với người có liên quan được nêu cụ thể tại Điều 127 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017) và tiếp tục được kế thừa, phát triển tại Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2024). Ngân hàng Nhà nước ban hành các thông tư hướng dẫn chi tiết về giới hạn cấp tín dụng, thủ tục phê duyệt, nghĩa vụ công khai thông tin và chế độ báo cáo đối với giao dịch liên quan. TCTD vi phạm các quy định này có thể bị xử phạt hành chính nặng, tước giấy phép hoạt động, đình chỉ chức danh hoặc thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân có hành vi lạm dụng chức vụ quyền hạn.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ một số điểm mấu chốt: thứ nhất, khái niệm "người có liên quan" mở rộng cả về cá nhân (gồm cả quan hệ gia đình) và tổ chức (công ty liên kết, công ty do người có liên quan kiểm soát). Thứ hai, giới hạn cấp tín dụng cho một người có liên quan không vượt quá 5% vốn tự có, tổng mức cấp tín dụng cho tất cả người có liên quan không vượt quá 25% vốn tự có của TCTD. Thứ ba, mọi giao dịch phải được HĐQT chấp thuận và công khai minh bạch trong báo cáo tài chính, báo cáo thường niên. Thứ tư, cần phân biệt rõ "người có liên quan" theo Luật Các TCTD với "bên liên quan" theo Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS 27) – hai khái niệm có phạm vi gần nhau nhưng không hoàn toàn trùng khớp và được áp dụng cho các mục tiêu quản trị khác nhau.