Hạn chế trả cổ tức khi CAR dưới ngưỡng là quy định của cơ quan quản lý ngân hàng nhằm hạn chế hoặc cấm các ngân hàng thương mại chi trả cổ tức bằng tiền mặt cho cổ đông khi tỷ lệ an toàn vốn (CAR – Capital Adequacy Ratio) suy giảm xuống dưới một mức ngưỡng nhất định do quy định. Đây là một công cụ giám sát vi mô quan trọng, buộc ngân hàng phải ưu tiên giữ lại lợi nhuận để củng cố nền tảng vốn tự có thay vì phân phối cho cổ đông.
Cơ chế hoạt động dựa trên nguyên tắc "biên độ bảo tồn vốn" (capital conservation buffer) theo tiêu chuẩn Basel III. Theo đó, khi CAR của ngân hàng rơi vào vùng giữa mức tối thiểu bắt buộc (ví dụ 8% theo quy định Việt Nam) và mức tối thiểu cộng biên độ bảo tồn vốn (khoảng 10,5%), ngân hàng sẽ bị giới hạn tỷ lệ phân phối lợi nhuận (cổ tức, thưởng cổ phiếu, mua lại cổ phiếu) theo một khung tỷ lệ tăng dần. Cụ thể, nếu CAR càng thấp thì tỷ lệ lợi nhuận được phép phân phối càng nhỏ, buộc ngân hàng phải giữ lại phần lớn thu nhập để tự cứng cố năng lực hấp thụ tổn thất. Nếu CAR xuống dưới mức tối thiểu quy định, ngân hàng có thể bị cấm hoàn toàn việc trả cổ tức bằng tiền. Mục tiêu cốt lõi là bảo vệ hệ thống ngân hàng trước các cú sốc bất ngờ, đảm bảo ngân hàng luôn có đủ vốn để xử lý các khoản nợ xấu phát sinh.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần đã phải áp dụng quy định này khi CAR sụt giảm sau giai đoạn xử lý nợ xấu hoặc mở rộng tín dụng mạnh. Ví dụ, giai đoạn 2012-2014, một số ngân hàng nhỏ có CAR dưới 8% đã bị Ngân hàng Nhà nước yêu cầu dừng chi trả cổ tức và tập trung tăng vốn thông qua phát hành thêm cổ phiếu hoặc trích lập toàn bộ lợi nhuận giữ lại. Các ngân hàng có quy mô lớn như Vietcombank, BIDV cũng thường xuyên duy trì chính sách trả cổ tức bằng cổ phiếu thay vì tiền mặt để bảo toàn vốn và duy trì CAR ở mức an toàn trên 9-10%.
Về quy định pháp lý, hạn chế trả cổ tức được quy định tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng thương mại, và được cập nhật bởi Thông tư 22/2019/TT-NHNN (sau đó là Thông tư 52/2024/TT-NHNN). Ngoài ra, Nghị định 93/2017/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh ngân hàng và các quy định của NHNN về phân loại tổ chức tín dụng theo mức độ an toàn cũng liên quan trực tiếp đến việc áp dụng các biện pháp hạn chế này. Đặc biệt, NHNN còn có thẩm quyền yêu cầu ngân hàng không trả cổ tức trong các trường hợp ngân hàng vi phạm các tỷ lệ an toàn hoặc nằm trong diện kiểm soát đặc biệt.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng khái niệm này liên quan chặt chẽ đến Basel III, biên độ bảo tồn vốn (capital conservation buffer – 2,5%), biên độ D-SIB (đối với ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống), và nguyên tắc "giữ lại lợi nhuận khi vốn yếu". Khi làm bài thi, cần phân biệt rõ giữa hạn chế trả cổ tức (dividend restriction) và yêu cầu tăng vốn (capital injection requirement), đồng thời nhớ rằng cổ tức bằng cổ phiếu (stock dividend) thường được khuyến khích hơn cổ tức bằng tiền (cash dividend) vì không làm giảm vốn thực tế của ngân hàng.