Hành vi vi phạm pháp luật ngân hàng là những hành vi do cá nhân, tổ chức hoặc chính các tổ chức tín dụng thực hiện trái với các quy định của pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng, gây ảnh hưởng đến trật tự quản lý nhà nước về tiền tệ, tín dụng, thanh toán và hoạt động của hệ thống ngân hàng. Đây là cơ sở để xác định trách nhiệm pháp lý, bao gồm trách nhiệm hành chính, dân sự hoặc hình sự tùy theo mức độ vi phạm.
Các hành vi vi phạm pháp luật ngân hàng được phân thành nhiều nhóm khác nhau. Nhóm thứ nhất là vi phạm từ phía khách hàng, bao gồm cố ý không trả nợ, gian dối trong hồ sơ vay vốn, sử dụng vốn vay sai mục đích, che giấu thông tin tài chính hoặc tẩu tán tài sản để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ. Nhóm thứ hai là vi phạm từ phía tổ chức tín dụng, bao gồm vi phạm các tỷ lệ đảm bảo an toàn như tỷ lệ an toàn vốn, giới hạn cấp tín dụng, tỷ lệ dự trữ bắt buộc, hoặc thực hiện các hoạt động ngân hàng ngoài phạm vi được cấp phép. Ngoài ra, còn có các hành vi vi phạm liên quan đến phòng chống rửa tiền, cung cấp thông tin sai lệch cho cơ quan quản lý nhà nước, và không tuân thủ quy trình quản trị rủi ro theo quy định.
Trong thực tế ngân hàng Việt Nam, một ví dụ điển hình là trường hợp khách hàng vay vốn mua nhà nhưng kê khai thu nhập ảo, cung cấp hợp đồng lao động giả để được duyệt khoản vay lớn, sau đó sử dụng vốn vào mục đích kinh doanh khác thay vì mua nhà như cam kết. Khi phát hiện hành vi gian dối này, ngân hàng có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng tín dụng, yêu cầu thanh toán toàn bộ dư nợ trước hạn và chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 175 Bộ luật Hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Một ví dụ khác là các ngân hàng thương mại vi phạm tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn vượt mức 40% theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, dẫn đến bị xử phạt hành chính và buộc điều chỉnh lại cơ cấu tín dụng.
Về khung pháp lý, hành vi vi phạm pháp luật ngân hàng được quy định và xử lý theo nhiều văn bản quan trọng. Luật các Tổ chức tín dụng năm 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2024, thay thế Luật năm 2010) quy định chi tiết các hành vi bị cấm, điều kiện kinh doanh và chế tài xử phạt đối với tổ chức tín dụng. Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) có các điều khoản về tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng như Điều 175 (lừa đảo chiếm đoạt tài sản), Điều 176 (lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản), Điều 206 (vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng). Nghị định 88/2019/NĐ-CP và Nghị định 95/2024/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng, với các mức phạt cụ thể cho từng hành vi vi phạm.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng hành vi vi phạm pháp luật ngân hàng không chỉ giới hạn ở các hành vi hình sự mà còn bao gồm cả vi phạm hành chính và vi phạm các quy định nội bộ của Ngân hàng Nhà nước. Cần phân biệt rõ giữa vi phạm của tổ chức tín dụng (bị xử phạt bởi Ngân hàng Nhà nước theo thẩm quyền) và vi phạm của khách hàng (được xử lý theo hợp đồng dân sự và quy định pháp luật dân sự, hình sự). Ngoài ra, thí sinh cần nắm vững các chế tài xử lý theo thứ tự từ nhẹ đến nặng: cảnh cáo, phạt tiền, đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép, và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân vi phạm.