Hệ số nhân vốn theo sản phẩm là chỉ tiêu phản ánh mức vốn pháp định (hoặc vốn kinh tế) mà ngân hàng phải trích dự phòng cho mỗi đồng doanh thu hoặc mỗi đồng dư nợ của từng sản phẩm, dịch vụ ngân hàng cụ thể. Hệ số này thể hiện mức độ tiêu hao vốn của mỗi sản phẩm, là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả sử dụng vốn và ra quyết định phân bổ danh mục kinh doanh phù hợp.
Hệ số nhân vốn theo sản phẩm được xác định bằng tỷ lệ giữa vốn yêu cầu (vốn pháp định hoặc vốn kinh tế) và giá trị doanh thu hoặc dư nợ của sản phẩm đó. Mỗi sản phẩm ngân hàng có một hệ số rủi ro khác nhau theo quy định của Basel II/III và các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, ví dụ: cho vay có bảo đảm bằng bất động sản có hệ số rủi ro thấp hơn đáng kể so với cho vay tiêu dùng không có bảo đảm. Ngân hàng sử dụng hệ số này để tính toán lợi nhuận điều chỉnh rủi ro vốn (RAROC) cho từng sản phẩm, từ đó so sánh hiệu quả kinh doanh giữa các phân khúc khác nhau một cách công bằng. Việc phân bổ vốn theo sản phẩm giúp ban lãnh đạo tối ưu hóa danh mục kinh doanh, tập trung nguồn lực vốn vào những sản phẩm có hệ số nhân vốn thấp nhưng vẫn mang lại lợi nhuận hợp lý. Ngoài ra, hệ số này còn hỗ trợ công tác định giá sản phẩm, vì chi phí vốn được tính đúng vào giá bán, đảm bảo sản phẩm sinh lời thực sự sau khi đã trừ chi phí rủi ro.
Tại một ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, khi tính hệ số nhân vốn cho sản phẩm cho vay mua nhà, giả sử dư nợ là 1.000 tỷ đồng với hệ số rủi ro 50% (theo quy định cho khoản vay mua nhà có bảo đảm), vốn yêu cầu tối thiểu với tỷ lệ an toàn vốn CAR 8% sẽ là 40 tỷ đồng, tương ứng hệ số nhân vốn bằng 4%. Trong khi đó, sản phẩm cho vay tiêu dùng tín chấp cùng giá trị 1.000 tỷ đồng với hệ số rủi ro 100% sẽ đòi hỏi 80 tỷ đồng vốn, hệ số nhân vốn lên tới 8%. Nếu hai sản phẩm có biên lãi ròng tương đương, ngân hàng sẽ ưu tiên cho vay mua nhà vì tiêu hao vốn chỉ bằng một nửa. Tuy nhiên, lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao hơn cho vay mua nhà từ 3% đến 5%/năm, nên ngân hàng cần cân nhắc tổng thể giữa lợi nhuận gộp và chi phí sử dụng vốn để đưa ra quyết định phân bổ nguồn vốn hợp lý.
Theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định về tỷ lệ an toàn vốn đối với tổ chức tín dụng, các ngân hàng Việt Nam phải tuân thủ hệ số rủi ro cho từng nhóm tài sản theo danh mục đã được quy định cụ thể, làm cơ sở tính toán tài sản có rủi ro và vốn yêu cầu. Nghị định 93/2017/NĐ-CP về điều kiện an toàn vốn và Quyết định 1605/QĐ-NHNN năm 2018 về lộ trình áp dụng Basel II cũng tạo khung pháp lý cho việc quản lý vốn theo sản phẩm tại các ngân hàng. Thông tư 13/2018/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi bổ sung sau này tiếp tục hoàn thiện hệ thống hệ số rủi ro áp dụng trong tính toán vốn.
Khi ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ hai khái niệm: vốn pháp định (regulatory capital) tuân thủ quy định của Ngân hàng Nhà nước và vốn kinh tế (economic capital) do ngân hàng tự ước tính theo mô hình nội bộ để phục vụ quản trị. Hệ số nhân vốn thấp chưa chắc đã là tối ưu nếu sản phẩm đó có biên lãi thấp; cần kết hợp với chỉ tiêu RAROC và ROE điều chỉnh rủi ro để có đánh giá toàn diện. Nắm vững bảng hệ số rủi ro theo Thông tư 41/2016/TT-NHNN là yêu cầu bắt buộc để giải đúng các bài tập tính toán vốn yêu cầu, đồng thời cần chú ý các cập nhật mới nhất vì danh mục hệ số rủi ro được điều chỉnh theo lộ trình áp dụng chuẩn mực Basel.