Hiệp định RCEP là gì?

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (tiếng Anh: Regional Comprehensive Economic Partnership, viết tắt là RCEP) là một hiệp định thương mại tự do đa phương (multilateral free trade agreement) được ký kết ngày 15/11/2020 giữa 10 quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và 5 đối tác đối thoại gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand. Hiệp định chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2022, tạo thành khối thương mại lớn nhất thế giới với quy mô GDP khoảng 30% toàn cầu, dân số khoảng 2,2 tỷ người (chiếm khoảng 30% dân số thế giới) và tổng kim ngạch thương mại đạt khoảng 12,7 nghìn tỷ USD (theo số liệu công bố năm 2022 của Ban Thư ký ASEAN). Đây là khuôn khổ pháp lý quan trọng điều chỉnh nhiều lĩnh vực từ thuế quan, đầu tư, dịch vụ tài chính đến thương mại điện tử và quyền sở hữu trí tuệ.

Hiệp định RCEP hoạt động trên nguyên tắc mở cửa thị trường, cắt giảm và loại bỏ thuế quan đối với hàng hóa lưu thông giữa các nước thành viên theo lộ trình cam kết (thường từ 10 đến 20 năm), đồng thời đơn giản hóa các thủ tục hải quan và quy tắc xuất xứ hàng hóa. Về quy tắc xuất xứ (Rules of Origin), RCEP cho phép áp dụng quy tắc cộng gộp giá trị khu vực (cumulation of origin), theo đó nguyên liệu từ nhiều nước thành viên có thể được cộng dồn để đạt tỷ lệ hàm lòng nội khối tối thiểu 40%, giúp doanh nghiệp tận dụng chuỗi cung ứng khu vực hiệu quả hơn.

Trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, hiệp định có chương riêng về thương mại dịch vụ (Trade in Services) và dịch vụ tài chính (Financial Services), theo đó các nước thành viên cam kết mở cửa thị trường cho nhau ở một số phân khúc nhất định, tạo điều kiện cho các ngân hàng và tổ chức tài chính được phép cung cấp dịch vụ xuyên biên giới (cross-border supply of services). Đặc biệt, chương về thương mại điện tử (Electronic Commerce) của RCEP có các quy định liên quan đến thanh toán điện tử (electronic payment) và chuyển tiền điện tử (electronic fund transfer), thúc đẩy sự phát triển của các giao dịch tài chính số giữa các quốc gia thành viên. Ngoài ra, hiệp định còn có cơ chế bảo hộ đầu tư, giải quyết tranh chấp và hợp tác kinh tế – kỹ thuật giữa các bên nhằm tạo môi trường kinh doanh minh bạch và ổn định hơn.

Đối với ngành ngân hàng Việt Nam, Hiệp định RCEP mang lại nhiều cơ hội và thách thức đan xen. Các ngân hàng thương mại Việt Nam có thể mở rộng hoạt động cung cấp dịch vụ tài chính cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu với các đối tác trong khối RCEP, đặc biệt là các thị trường lớn như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Các dịch vụ thanh toán quốc tế, chuyển tiền xuyên biên giới, tài trợ thương mại và bảo lãnh ngân hàng sẽ có nhiều cơ hội phát triển nhờ sự đơn giản hóa thủ tục và giảm chi phí tuân thủ.

Thuật ngữ tiếng Anh: Regional Comprehensive Economic Partnership (RCEP) Lĩnh vực: Thuế & Pháp luật

Đặc điểm và phân loại

Hiệp định RCEP có cấu trúc gồm 20 chương, 4 phụ lục và 17 văn kiện phê chuẩn của các nước thành viên. Dưới đây là bảng tổng hợp các đặc điểm và phân loại chính của hiệp định:

Phân loại theo nội dung cam kết

1. Cam kết về hàng hóa (Goods)

• Cắt giảm thuế quan theo lộ trình về 0% đối với ít nhất 90% số dòng thuế.
• Áp dụng quy tắc cộng gộp xuất xứ, cho phép doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu từ nhiều nước thành viên.
• Đơn giản hóa thủ tục hải quan thông qua cơ chế Một cửa Quốc gia (National Single Window) và trao đổi chứng từ điện tử.

2. Cam kết về dịch vụ (Services)

• Mở cửa thị trường dịch vụ tài chính, viễn thông, vận tải, du lịch.
• Cho phép các nhà cung cấp dịch vụ thành viên được hiện diện thương mại (commercial presence) tại nước thành viên khác.
• Áp dụng nguyên tắc đối xử quốc gia (National Treatment) và đối xử tối huệ quốc (MFN – Most-Favoured-Nation).

3. Cam kết về đầu tư (Investment)

• Bảo hộ nhà đầu tư và khoản đầu tư theo các nguyên tắc không phân biệt đối xử.
• Cho phép chuyển vốn, lợi nhuận về nước mà không bị hạn chế bất hợp lý.
• Có cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS – Investor-State Dispute Settlement).

4. Cam kết về thương mại điện tử (E-commerce)

• Thừa nhận chữ ký điện tử, hợp đồng điện tử có giá trị pháp lý.
• Quy định về bảo vệ thông tin cá nhân và dữ liệu người dùng.
• Thúc đẩy thanh toán điện tử xuyên biên giới và hợp tác giữa các cơ quan quản lý.

5. Cam kết về sở hữu trí tuệ (IPR)

• Bảo hộ bản quyền, nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp.
• Thiết lập hệ thống đăng ký và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Doanh nghiệp xuất khẩu may mặc hưởng lợi từ thuế quan RCEP

Công ty D (doanh nghiệp may mặc tại TP. HCM) xuất khẩu sản phẩm sang thị trường Nhật Bản với kim ngạch khoảng 15 triệu USD/năm. Trước khi RCEP có hiệu lực, mức thuế nhập khẩu trung bình vào Nhật Bản là 7 – 9%. Sau khi áp dụng Giấy chứng nhận xuất xứ C/O form RCEP, thuế quan giảm xuống còn 0% theo lộ trình cam kết. Nhờ đó, doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 1,2 triệu USD/năm tiền thuế. Để đáp ứng nhu cầu mở rộng sản xuất, Công ty D đã vay vốn từ Ngân hàng A với hạn mức tín dụng 3 triệu USD, lãi suất ưu đãi 6,5%/năm, được bảo lãnh bởi Tổng công ty Bảo hiểm B. Ngân hàng A cũng hỗ trợ doanh nghiệp làm thủ tục cấp C/O form RCEP thông qua phần mềm trực tuyến, giúp rút ngắn thời gian thông quan từ 5 ngày xuống còn 1 ngày.

Ví dụ 2: Dịch vụ chuyển tiền xuyên biên giới giữa Việt Nam – Trung Quốc

Anh E là lao động Việt Nam làm việc tại Quảng Châu (Trung Quốc), mỗi tháng gửi về quê khoảng 3.000 USD (khoảng 75 triệu VNĐ) cho gia đình. Trước đây, anh phải sử dụng dịch vụ chuyển tiền qua trung gian với phí cao từ 25 – 50 USD/giao dịch và tỷ giá không thuận lợi. Nhờ cam kết của RCEP về thanh toán điện tử xuyên biên giới, Ngân hàng C (một ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam) đã hợp tác với đối tác Trung Quốc triển khai dịch vụ chuyển tiền trực tuyến qua ứng dụng di động. Phí chuyển tiền giảm xuống chỉ còn 3 USD/giao dịch, thời gian nhận tiền trong vòng 24 giờ thay vì 3 – 5 ngày như trước. Tính riêng trong năm 2023, lượng giao dịch chuyển tiền từ Trung Quốc về Việt Nam qua kênh này đã tăng 45% so với năm 2022.

Ví dụ 3: Mở rộng hoạt động cho vay doanh nghiệp FDI

Ngân hàng D (một ngân hàng thương mại nhà nước lớn tại Việt Nam) đã phát triển gói tín dụng ưu đãi trị giá 500 triệu USD dành riêng cho các doanh nghiệp có vốn đầu tư từ các nước RCEP (đặc biệt là Hàn Quốc, Nhật Bản) đang hoạt động tại Việt Nam. Lãi suất cho vay ưu đãi ở mức 5,8 – 7,2%/năm, thấp hơn 0,5 – 1% so với lãi suất cho vay thông thường. Điều kiện vay được đơn giản hóa nhờ việc công nhận giấy tờ pháp lý từ nước xuất xứ theo quy định của RCEP. Tính đến hết quý III/2024, gói tín dụng này đã giải ngân được khoảng 320 triệu USD cho hơn 150 doanh nghiệp FDI đến từ Hàn Quốc và Nhật Bản, góp phần tăng trưởng tín dụng của ngân hàng lên 12% so với cùng kỳ năm trước.

Hiệp định RCEP trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Hiệp định RCEP khác gì Hiệp định CPTPP?

RCEP và CPTPP (Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership) đều là các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, nhưng có nhiều điểm khác biệt. CPTPP có tiêu chuẩn cao hơn về lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ và mua sắm chính phủ, đồng thời áp dụng quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt hơn (hàm lòng khu vực tối thiểu khoảng 45 – 55% tùy quốc gia). RCEP tập trung nhiều hơn vào thương mại hàng hóa, đầu tư, thương mại điện tử và dịch vụ tài chính, với mức cam kết linh hoạt hơn, phù hợp với các nước đang phát triển trong ASEAN. Về mặt địa lý, RCEP bao gồm cả Trung Quốc, Ấn Độ (rút lui năm 2019), Nhật Bản, Hàn Quốc, trong khi CPTPP tập trung vào khu vực Thái Bình Dương.

Khi nào cần biết về Hiệp định RCEP?

Kiến thức về RCEP đặc biệt quan trọng đối với ứng viên thi tuyển vào ngân hàng ở các vị trí liên quan đến thanh toán quốc tế, tín dụng xuất nhập khẩu, ngoại hối và dịch vụ tài chính xuyên biên giới. Các nội dung thường xuất hiện trong đề thi gồm: lộ trình cắt giảm thuế quan, quy tắc xuất xứ C/O form RCEP, cam kết mở cửa dịch vụ tài chính, cơ chế thanh toán điện tử xuyên biên giới. Ngoài ra, nhân viên ngân hàng còn cần nắm rõ khi tư vấn cho khách hàng doanh nghiệp về cơ hội xuất khẩu sang các nước RCEP, hoặc khi triển khai các sản phẩm cho vay FDI, bảo lãnh, tài trợ thương mại.

Hiệp định RCEP ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng cá nhân, RCEP giúp giảm phí và thời gian chuyển tiền xuyên biên giới, đặc biệt với người lao động, sinh viên tại các nước thành viên. Đối với khách hàng doanh nghiệp, hiệp định mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn với thuế quan thấp hơn, đồng thời được hưởng các sản phẩm tín dụng ưu đãi từ ngân hàng dành cho hoạt động xuất nhập khẩu với đối tác RCEP. Tuy nhiên, khách hàng cũng đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt hơn từ hàng hóa các nước thành viên, đòi hỏi doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh, đổi mới sáng tạo và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế.

Tổng kết

Hiệp định RCEP là một trong những khuôn khổ thương mại tự do quan trọng nhất thế giới hiện nay, mang lại cơ hội lớn cho ngành ngân hàng Việt Nam trong việc mở rộng dịch vụ tài chính, thanh toán quốc tế và tài trợ thương mại xuyên biên giới. Đối với ứng viên thi tuyển vào ngân hàng, việc nắm vững các cam kết của RCEP về dịch vụ tài chính, thanh toán điện tử, quy tắc xuất xứ và lộ trình cắt giảm thuế quan là yêu cầu bắt buộc. Bên cạnh đó, cần phân biệt rõ RCEP với CPTPP và các hiệp định thương mại khác để có thể vận dụng linh hoạt trong thực tế công việc cũng như trong bài thi tuyển dụng. Hiểu và tận dụng tốt RCEP chính là chìa khóa để ngân hàng và doanh nghiệp Việt Nam gia tăng lợi thế cạnh tranh trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.