Hiệu quả sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE) là chỉ tiêu tài chính đo lường mức độ sinh lời của một đồng vốn chủ sở hữu mà ngân hàng huy động và sử dụng trong hoạt động kinh doanh. Đây là thước đo quan trọng hàng đầu giúp nhà đầu tư, cổ đông và ban lãnh đạo đánh giá hiệu quả quản trị nguồn vốn của ngân hàng. ROE càng cao đồng nghĩa với việc ngân hàng sử dụng vốn chủ sở hữu càng hiệu quả, tạo ra nhiều lợi nhuận hơn trên mỗi đồng vốn cổ phần bỏ ra.
Công thức tính ROE trong ngân hàng là Lợi nhuận sau thuế chia cho Vốn chủ sở hữu bình quân trong kỳ (thường là bình quân năm), trong đó vốn chủ sở hữu bao gồm vốn điều lệ, vốn bổ sung từ lợi nhuận giữ lại, quỹ dự trữ và các quỹ khác theo quy định. Điểm đặc biệt của ngân hàng so với doanh nghiệp thông thường là hoạt động dựa trên đòn bẩy tài chính rất cao (tỷ lệ tài sản trên vốn chủ sở hữu có thể lên tới 10-15 lần), do đó ROE của ngân hàng thường cao hơn nhiều so với các doanh nghiệp phi tài chính. Để phân tích sâu hơn, có thể sử dụng mô hình DuPont: ROE = Tỷ suất lợi nhuận ròng (Net Profit Margin) × Vòng quay tổng tài sản (Asset Turnover) × Đòn bẩy tài chính (Equity Multiplier). Khi đánh giá ROE, người ta thường so sánh với chi phí vốn chủ sở hữu (Ke) theo mô hình CAPM; nếu ROE lớn hơn Ke thì ngân hàng đang tạo giá trị cho cổ đông, ngược lại nếu ROE nhỏ hơn Ke thì ngân hàng đang phá hủy giá trị.
Trong thực tế ngân hàng Việt Nam, ROE được sử dụng rộng rãi để so sánh hiệu quả hoạt động giữa các ngân hàng thương mại cổ phần. Ví dụ, nhóm ngân hàng tư nhân như Techcombank, VPBank, MB thường có ROE ở mức 20-25% trong các năm gần đây, trong khi nhóm ngân hàng quốc doanh như Vietcombank, BIDV, VietinBank duy trì ROE ở mức 15-20% tùy thuộc vào quy mô vốn. Chỉ tiêu này cũng được UBCKNN và các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế như Moody's, S&P sử dụng để đánh giá sức khỏe tài chính ngân hàng. Khi phân tích ROE, cần lưu ý xem xét đồng thời với ROA (Hiệu quả sinh lợi trên tổng tài sản) và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) để có cái nhìn toàn diện, tránh đánh giá sai do ảnh hưởng của đòn bẩy quá cao.
Về quy định pháp lý, ROE không được quy định trực tiếp bởi một văn bản cụ thể mà được tính toán dựa trên các chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) và chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) mà ngân hàng áp dụng. Vốn chủ sở hữu để tính ROE phải tuân thủ quy định về vốn tự có tại Thông tư 22/2023/TT-NHNN và các thông tư sửa đổi về an toàn vốn, đồng thời liên quan đến Basel II/III mà NHNN đang triển khai áp dụng cho các ngân hàng Việt Nam.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nhớ rõ ba điểm quan trọng: thứ nhất, ROE là chỉ tiêu phản ánh hiệu quả từ góc độ cổ đông nên khi ngân hàng tăng vốn điều lệ, ROE có xu hướng giảm tạm thời; thứ hai, ROE của ngân hàng cần được đối chiếu với chi phí cơ hội của vốn chủ sở hữu để xác định ngân hàng có thực sự tạo giá trị kinh tế (EVA dương) hay không; thứ ba, khi so sánh ROE giữa các ngân hàng phải quy về cùng chuẩn kế toán và cùng thời kỳ, đồng thời xem xét ảnh hưởng của trích lập dự phòng rủi ro đến lợi nhuận sau thuế.