Hoàn trả khoản thu hồi nợ nhầm đối tượng là nghĩa vụ pháp lý của ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng trong việc trả lại toàn bộ số tiền đã thu hồi từ một cá nhân, tổ chức không phải là người nợ hoặc không có nghĩa vụ thanh toán khoản nợ đó. Đây là trường hợp phát sinh từ việc chiếm hữu tài sản không có căn cứ pháp luật, được điều chỉnh bởi các quy định về nghĩa vụ hoàn trả trong Bộ luật Dân sự. Khoản hoàn trả phải bao gồm cả phần lợi tức (lãi) phát sinh từ số tiền đó trong suốt thời gian ngân hàng chiếm hữu trái phép.
Trong quá trình thu hồi nợ, ngân hàng có thể mắc sai sót trong khâu xác minh đối tượng nợ, dẫn đến việc thu tiền từ người không có bất kỳ nghĩa vụ trả nợ nào. Nguyên nhân thường gặp bao gồm lỗi nhầm lẫn trong hệ thống dữ liệu khách hàng, việc đồng nhất sai thông tin cá nhân (họ tên, số CMND/CCCD trùng nhau), hoặc do thông tin chuyển khoản bị nhập sai. Theo quy định pháp luật dân sự, người chiếm hữu tài sản không có căn cứ pháp luật có nghĩa vụ hoàn trả toàn bộ tài sản đó cùng lợi tức phát sinh. Lãi suất áp dụng cho khoản hoàn trả thường được tính theo lãi suất tiền gửi không kỳ hạn tại ngân hàng nhà nước hoặc theo thỏa thuận giữa các bên. Trường hợp ngân hàng không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ hoàn trả, người bị thu hồi nhầm có quyền yêu cầu thông qua hòa giải, trọng tài hoặc khởi kiện tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền.
Ví dụ, anh A và anh B cùng mang tên Nguyễn Văn Nam nhưng có số CCCD khác nhau, do lỗi hệ thống ngân hàng X đã trừ tiền trong tài khoản của anh A để thu hồi khoản nợ tín dụng thuộc về anh B. Khi phát hiện sai sót, ngân hàng X phải liên hệ với anh A, thông báo sự nhầm lẫn và tiến hành hoàn trả toàn bộ số tiền đã thu cùng lãi suất theo quy định. Một trường hợp khác là khi ngân hàng thu hồi nợ từ tài khoản của người bảo lãnh trong khi hợp đồng bảo lãnh đã hết hiệu lực hoặc bị tuyên vô hiệu. Tại Việt Nam, các ngân hàng thương mại hiện nay đã xây dựng quy trình xử lý khiếu nại và hoàn trả rõ ràng nhằm giải quyết nhanh chóng các tình huống thu hồi nợ nhầm, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của khách hàng.
Về cơ sở pháp lý, nghĩa vụ hoàn trả khoản thu hồi nợ nhầm đối tượng được quy định chủ yếu tại Bộ luật Dân sự 2015, cụ thể là Điều 235 về nghĩa vụ hoàn trả tài sản và Điều 236 về nghĩa vụ hoàn trả lợi tức khi chiếm hữu tài sản không có căn cứ pháp luật. Bên cạnh đó, Luật Các tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017) cũng có các quy định về hoạt động tín dụng và trách nhiệm của tổ chức tín dụng trong công tác thu hồi nợ. Các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu xác minh chính xác đối tượng trước khi tiến hành thu hồi nợ.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa thu hồi nợ nhầm đối tượng với các trường hợp liên quan khác như thu hồi nợ quá hạn, thu hồi nợ trước hạn hay thu hồi nợ từ người bảo lãnh. Nên nắm vững các điều khoản trong Bộ luật Dân sự về nghĩa vụ hoàn trả và lợi tức để vận dụng linh hoạt trong các bài tập tình huống. Ngoài ra, cần hiểu rõ trình tự thủ tục khiếu nại, thời hiệu khởi kiện và các hình thức giải quyết tranh chấp liên quan đến hoàn trả khoản thu hồi nợ nhầm trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam.