Hối phiếu quá hạn (Overdue Bill) là hối phiếu đã đến hoặc quá thời hạn thanh toán ghi trên hối phiếu nhưng người bị hối (trader) không thực hiện nghĩa vụ trả tiền cho người hưởng (beneficiary). Theo quy định pháp luật, khi hối phiếu rơi vào tình trạng quá hạn, người hưởng hoặc người cầm giữ hối phiếu hợp pháp có quyền khởi kiện truy đòi số tiền trên hối phiếu cùng các chi phí phát sinh từ người ký phát, người bảo lãnh và những người ký hậu có liên quan.
Về cơ chế hoạt động, hối phiếu quá hạn phát sinh khi đến ngày đáo hạn mà người bị hối từ chối thanh toán, không có khả năng thanh toán, hoặc đơn giản là không xuất hiện để thực hiện nghĩa vụ. Trong thanh toán quốc tế theo UCP 600 và URC 522, việc hối phiếu quá hạn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như trình bộ chứng từ chậm so với thời hạn hiệu lực thư tín dụng, ngân hàng mở từ chối thanh toán do chứng từ không phù hợp, hoặc người nhập khẩu mất khả năng thanh toán. Khi đó, người hưởng cần thực hiện thủ tục phản kháng (protest) thông qua phòng công chứng hoặc đại lý được ủy quyền để bảo lưu quyền truy đòi đối với các bên chịu trách nhiệm trên hối phiếu. Thời hạn khởi kiện truy đòi được tính từ ngày đáo hạn thanh toán và thường phải tuân thủ thời hiệu do pháp luật quy định. Ngoài ra, nếu hối phiếu có quy định về lãi suất quá hạn, người bị hối phải trả thêm khoản lãi này tính từ ngày đáo hạn đến ngày thanh toán thực tế.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, một trường hợp điển hình là khi doanh nghiệp xuất khẩu giao hàng cho đối tác nước ngoài theo hợp đồng sử dụng thư tín dụng (L/C). Sau khi xuất trình bộ chứng từ đầy đủ cho ngân hàng, do bộ chứng từ có sai sót nhỏ về số lượng hoặc ngày giao hàng, ngân hàng mở thông báo từ chối thanh toán và hối phiếu kèm theo bộ chứng từ trở thành hối phiếu quá hạn khi qua thời hạn hiệu lực L/C. Lúc này, doanh nghiệp xuất khẩu phải liên hệ trực tiếp với người mở L/C để yêu cầu thanh toán nợ hoặc xin sự chấp thuận thanh toán của ngân hàng mở. Một tình huống khác phổ biến là hối phiếu trong thanh toán nhờ thu (collection) theo URC 522, khi ngân hàng đại lý không nhận được thanh toán từ người nhập khẩu vào ngày đáo hạn, hối phiếu được chuyển trả lại ngân hàng nhờ thu cùng thông báo hối phiếu quá hạn để doanh nghiệp xuất khẩu tiến hành các biện pháp xử lý.
Về quy định pháp lý, hối phiếu quá hạn được điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự 2015 về thời hiệu khởi kiện và nghĩa vụ trả nợ, Luật Thương mại 2005 quy định về hối phiếu và các giao dịch thanh toán thương mại, cùng các tập quán quốc tế UCP 600 (đối với thư tín dụng) và URC 522 (đối với nhờ thu hối phiếu). Ngoài ra, Luật Các công cụ chuyển nhượng 2005 cũng có những quy định liên quan đến việc bảo lưu quyền truy đòi trên hối phiếu. Trong trường hợp hối phiếu quá hạn xuất phát từ thư tín dụng, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam khuyến nghị các ngân hàng áp dụng UCP 600 và ISBP (International Standard Banking Practice) làm cơ sở xử lý tranh chấp.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng hối phiếu quá hạn khác với hối phiếu trình chậm (stale bill) ở chỗ hối phiếu trình chậm là trường hợp xuất trình sau 21 ngày kể từ ngày giao hàng nhưng vẫn trong thời hạn hiệu lực, còn hối phiếu quá hạn đã qua thời hạn đáo hạn ghi trên hối phiếu. Cần nắm rõ quy trình phản kháng hối phiếu, thời hiệu khởi kiện (thường là 2 năm theo Bộ luật Dân sự), và thứ tự truy đòi từ người ký phát, người bảo lãnh đến các người ký hậu. Đặc biệt, trong bối cảnh L/C, nếu ngân hàng phát hành từ chối thanh toán hối phiếu quá hạn, người hưởng có quyền yêu cầu ngân hàng xuất trình hối phiếu để bảo lưu quyền truy đòi theo quy định tại Điều 15 UCP 600.