Khởi kiện đòi tiền cho vay là vụ kiện dân sự do ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng đưa ra tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền, nhằm yêu cầu bên vay (cá nhân, doanh nghiệp) phải thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc, lãi và các chi phí liên quan đối với khoản vay đã quá hạn. Đây là biện pháp xử lý nợ cuối cùng trong quy trình thu hồi nợ của ngân hàng, được áp dụng sau khi các biện pháp đôn đốc, thương lượng và xử lý tài sản đảm bảo ngoài tố tụng không đạt hiệu quả.
Quy trình khởi kiện được thực hiện theo các bước cơ bản như sau: trước hết, ngân hàng gửi thông báo nhắc nợ, thư yêu cầu thanh toán và đối chiếu công nợ với khách hàng; nếu khách hàng vẫn không thực hiện nghĩa vụ, ngân hàng hoàn tất hồ sơ pháp lý gồm hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp, sao kê dư nợ và các tài liệu liên quan; sau đó, ngân hàng nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân cấp huyện hoặc cấp tỉnh tùy theo giá trị tranh chấp. Tòa án xem xét thụ lý, tiến hành hòa giải, xét xử và ban hành bản án/quyết định; nếu bên vay vẫn không tự nguyện thi hành, ngân hàng có quyền yêu cầu thi hành án dân sự để cưỡng chế thu hồi nợ thông qua bán đấu giá tài sản đảm bảo hoặc kê biên tài sản khác của con nợ.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng Việt Nam, các ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, BIDV, Agribank, Techcombank thường xuyên phải khởi kiện đòi tiền cho vay đối với các khoản nợ xấu từ vài trăm triệu đến hàng nghìn tỷ đồng. Điển hình, nhiều ngân hàng đã khởi kiện các doanh nghiệp bất động sản không trả được nợ khi đến hạn trong giai đoạn 2022-2024; hoặc những trường hợp cá nhân vay mua nhà, vay tiêu dùng không có khả năng thanh toán dẫn đến phát mãi tài sản đảm bảo. Thống kê cho thấy số vụ việc tranh chấp tín dụng tại Tòa án nhân dân các cấp tăng cao trong những năm gần đây, đặc biệt liên quan đến nhóm nợ xấu trên 90 ngày.
Về cơ sở pháp lý, thủ tục khởi kiện đòi tiền cho vay được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), Bộ luật Dân sự năm 2015 về hợp đồng vay tài sản và nghĩa vụ trả nợ. Ngoài ra, các văn bản hướng dẫn như Nghị định 21/2021/NĐ-CP thi hành Bộ luật Dân sự, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024, các Thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước về xử lý nợ xấu cũng có liên quan trực tiếp đến quy trình thu hồi nợ của tổ chức tín dụng. Thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nhân dân cấp huyện với tranh chấp dưới 100 triệu đồng và cấp tỉnh với tranh chấp từ 100 triệu đồng trở lên theo khoản 1 Điều 32 Bộ luật Tố tụng Dân sự.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý một số điểm quan trọng: trước khi khởi kiện, ngân hàng phải hoàn tất thủ tục đôn đốc và xử lý tài sản đảm bảo ngoài tố tụng theo quy định nội bộ và quy định của NHNN; trường hợp có dấu hiệu tội phạm (lừa đảo chiếm đoạt tài sản) thì có thể tố giác hình sự theo Điều 174 Bộ luật Hình sự thay vì khởi kiện dân sự. Thời hiện khởi kiện là 3 năm kể từ ngày quyền yêu cầu phát sinh theo Điều 429 Bộ luật Dân sự; ngân hàng cần chứng minh đầy đủ hợp đồng tín dụng, bảng kê dư nợ, lịch sử trả nợ và giá trị tài sản đảm bảo còn lại tại thời điểm khởi kiện; việc định giá tài sản đảm bảo bán đấu giá phải tuân thủ Luật Thi hành án dân sự và các văn bản pháp luật về bán đấu giá tài sản hiện hành.