Kịch bản stress test vốn cực đoan (Severely adverse scenario capital stress test) là kịch bản mô phỏng được thiết kế nhằm đánh giá khả năng chịu đựng của một ngân hàng khi phải đối mặt với những cú sốc kinh tế - tài chính ở mức độ nghiêm trọng nhất nhưng vẫn nằm trong phạm vi có thể xảy ra. Đây là một công cụ quản lý vốn quan trọng, giúp cơ quan quản lý và chính ngân hàng xác định mức vốn tối thiểu cần thiết để duy trì hoạt động liên tục trong điều kiện khủng hoảng trầm trọng.
Trong kịch bản này, các biến số kinh tế vĩ mô thường được đặt ở mức suy giảm sâu như GDP tăng trưởng âm mạnh, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng đột biến, thị trường bất động sản đóng băng, tỷ giá biến động mạnh, cùng với sự sụt giảm nghiêm trọng của giá tài sản tài chính. Dựa trên những giả định này, ngân hàng phải ước tính tổn thất tín dụng tiềm ẩn, tổn thất từ danh mục đầu tư, suy giảm thu nhập ròng từ hoạt động kinh doanh và từ đó tính toán tỷ lệ vốn an toàn (CAR - Capital Adequacy Ratio) dự kiến. Kết quả giúp đánh giá liệu ngân hàng có đủ vốn để hấp thụ tổn thất hay không, đồng thời xác định khoảng đệm vốn cần thiết. Khác với kịch bản cơ sở (baseline) hay kịch bản bất lợi (adverse), kịch bản cực đoan thường có xác suất xảy ra thấp (khoảng 1% hoặc thấp hơn) nhưng mức độ tác động rất nghiêm trọng, phản ánh "tình huống xấu nhất có thể tưởng tượng được" nhưng vẫn hợp lý.
Ví dụ, tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã yêu cầu các ngân hàng thương mại thực hiện stress test vốn theo Thông tư hướng dẫn, trong đó kịch bản cực đoan thường mô phỏng tình huống kinh tế suy thoái sâu kết hợp với tỷ giá biến động mạnh và thị trường bất động sản đóng băng. Chẳng hạn, nếu một ngân hàng có tỷ lệ CAR hiện tại là 12%, sau khi chạy kịch bản cực đoan có thể tỷ lệ này giảm xuống còn 8-9%, đòi hỏi ngân hàng phải có phương án tăng cường vốn hoặc giảm thiểu rủi ro để đảm bảo tuân thủ mức vốn pháp định tối thiểu 8% theo Basel II/III.
Về cơ sở pháp lý, Thông tư số 13/2018/TT-NHNN quy định về hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ và Thông tư số 41/2016/TT-NHNN hướng dẫn thực hiện các tỷ lệ an toàn vốn theo Basel II có yêu cầu các ngân hàng thương mại phải thực hiện kiểm tra sức chịu đựng vốn định kỳ. Bên cạnh đó, Cục An toàn thông tin tín dụng (nay thuộc Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng) của NHNN cũng ban hành các hướng dẫn cụ thể về phương pháp luận và kịch bản stress test vốn mà các ngân hàng phải áp dụng thống nhất.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba loại kịch bản stress test: kịch bản cơ sở (dựa trên dự báo kinh tế bình thường), kịch bản bất lợi (mức độ trung bình) và kịch bản cực đoan (mức độ nghiêm trọng nhất). Ngoài ra, cần nắm vững khái niệm vốn khả dụng, tỷ lệ CAR, các thành phần vốn tự có (vốn cấp 1, vốn cấp 2) và cách tính toán tổn thất kỳ vọng (EL) cũng như tổn thất bất ngờ (UL) trong bối cảnh stress test. Đây là nhóm kiến thức thường xuất hiện trong các kỳ thi chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng, thi nâng ngạch công chức NHNN và các chương trình đào tạo về quản trị rủi ro.