Kiện tụng tập thể đối với ngân hàng (Class action lawsuit against banks) là thủ tục tố tụng dân sự theo đó một nhóm cá nhân, tổ chức có chung yêu cầu, cùng căn cứ pháp lý và cùng đối tượng tranh chấp cùng liên kết khởi kiện ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng về những hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại cho cả nhóm. Đây được xem là cơ chế pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi tập thể của khách hàng ngân hàng, đặc biệt trong bối cảnh các tranh chấp phát sinh hàng loạt từ cùng một hành vi vi phạm của tổ chức tín dụng.
Căn cứ theo Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2017), Điều 30 quy định về quyền khởi kiện, theo đó cá nhân, tổ chức có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đối với vụ kiện tập thể, các thành viên trong nhóm có thể ủy quyền cho một hoặc một số người đại diện đứng ra khởi kiện thay mặt cả nhóm. Điều kiện tiên quyết để thực hiện kiện tụng tập thể bao gồm: nhiều người cùng có yêu cầu khởi kiện; cùng đối tượng tranh chấp hoặc cùng quan hệ pháp luật bị tranh chấp; cùng căn cứ pháp lý làm cơ sở cho yêu cầu khởi kiện. Tòa án nhân dân có thẩm quyền sẽ thụ lý và giải quyết vụ án, đảm bảo quyền lợi cho tất cả thành viên trong nhóm, kể cả những người chưa tham gia khởi kiện nhưng có yêu cầu gia nhập trong quá trình tố tụng.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, mặc dù chưa có nhiều vụ kiện tập thể điển hình được tòa thụ lý, song cơ chế này ngày càng được chú trọng áp dụng. Một số trường hợp điển hình có thể kể đến như: nhóm khách hàng gửi tiền cùng khởi kiện ngân hàng vì bị từ chối chi trả, trả chậm hoặc áp dụng lãi suất không đúng thỏa thuận; tập thể người vay kiện ngân hàng về các điều khoản cho vay bất hợp lý, lãi suất và phí không minh bạch; nhóm nhà đầu tư khởi kiện ngân hàng liên quan đến việc tư vấn sai sản phẩm trái phiếu doanh nghiệp, bán chéo bảo hiểm trái quy định. Gần đây, các vụ việc liên quan đến trái phiếu Tân Hoàng Minh, SCB hay vụ việc tại Ngân hàng Đông Á đã cho thấy xu hướng khách hàng liên kết thành nhóm để yêu cầu ngân hàng bồi thường thiệt hại tập thể.
Về quy định pháp lý liên quan, cần tham khảo các văn bản quan trọng sau: Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (Điều 30, 31, 32, 33, 34 quy định về tập thể đương sự và khởi kiện tập thể); Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 (Điều 29 về khởi kiện vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng); Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Bộ luật Dân sự 2015; cùng các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Tòa án nhân dân tối cao.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý một số điểm quan trọng: phân biệt rõ giữa khởi kiện tập thể và vụ án có nhiều đương sự độc lập; nắm vững ba điều kiện khởi kiện tập thể theo quy định tại Điều 30 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015; hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của người đại diện khởi kiện tập thể; đồng thời cập nhật các vụ việc thực tế nổi bật để minh họa cho phần lý thuyết, đặc biệt là các tranh chấp liên quan đến trái phiếu và bảo hiểm liên kết ngân hàng trong giai đoạn 2022-2024.