Lãi chậm trả theo quy định pháp luật là mức lãi suất mà bên có nghĩa vụ thanh toán phải chịu khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ trả tiền đúng hạn theo thỏa thuận hoặc theo quy định pháp luật. Mức lãi này được xác định trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên, kết hợp với các ràng buộc do pháp luật đặt ra nhằm đảm bảo tính công bằng và hạn chế tình trạng cho vay nặng lãi. Đây là công cụ pháp lý quan trọng giúp bảo vệ quyền lợi của bên cho vay, đồng thời tạo áp lực tài chính buộc bên vay phải tuân thủ nghĩa vụ thanh toán.
Về cơ chế hoạt động, lãi chậm trả được tính dựa trên số tiền gốc bị chậm trả nhân với lãi suất chậm trả và số ngày chậm trả thực tế theo công thức chuẩn tài chính ngân hàng. Nguyên tắc ưu tiên là thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng tín dụng, tuy nhiên thỏa thuận này phải tuân thủ các trần lãi suất do pháp luật quy định. Trong trường hợp hợp đồng không có điều khoản quy định cụ thể hoặc các bên không thỏa thuận được, mức lãi chậm trả sẽ được xác định theo lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tại thời điểm phát sinh nghĩa vụ thanh toán. Ngoài ra, lãi chậm trả còn có thể đi kèm các chế tài khác như nhắc nợ, chấm dứt cho vay, yêu cầu bổ sung tài sản bảo đảm hoặc xử lý tài sản bảo đảm theo quy định.
Ví dụ thực tế tại ngân hàng Việt Nam: Doanh nghiệp A vay 5 tỷ đồng tại Ngân hàng B với lãi suất trong hạn là 9%/năm, kỳ hạn 6 tháng. Khi đến hạn, doanh nghiệp chỉ trả được 4 tỷ đồng, số còn lại 1 tỷ đồng bị chậm trả. Theo hợp đồng, lãi suất chậm trả được áp dụng ở mức 150% lãi suất trong hạn tương đương 13,5%/năm trên số dư nợ quá hạn. Ngân hàng sẽ tính lãi chậm trả hàng ngày cho đến khi khách hàng thanh toán hết nợ gốc và lãi phát sinh, đồng thời có thể áp dụng thêm các biện pháp xử lý nợ xấu theo quy định nội bộ. Trường hợp khác, khách hàng cá nhân chậm trả thẻ tín dụng cũng phải chịu mức lãi chậm trả theo quy định trong hợp đồng phát hành thẻ và tuân thủ trần pháp luật.
Về cơ sở pháp lý, Điều 357 Bộ luật Dân sự 2015 quy định cụ thể về lãi trên nợ quá hạn, theo đó các bên được thỏa thuận về mức lãi chậm trả, khi không thỏa thuận thì áp dụng mức lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố tại thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền. Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, đương cự khách hàng, trong đó quy định mức lãi suất chậm trả tối đa 150% lãi suất cho vay trong hạn đối với khoản vay bằng đồng Việt Nam và tối đa 130% đối với khoản vay bằng ngoại tệ. Bên cạnh đó, Nghị định 21/2021/NĐ-CP sửa đổi các nghị định hướng dẫn thi hành Bộ luật Dân sự cũng có những quy định chi tiết liên quan đến nghĩa vụ tài sản và phạt vi phạm.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba khái niệm dễ nhầm lẫn: lãi chậm trả (lãi trên nợ quá hạn), lãi phạt vi phạm hợp đồng và bồi thường thiệt hại. Lãi chậm trả là khoản lãi phát sinh trên số tiền gốc bị chậm thanh toán, mang tính chất bù đắp tổn thất về thời gian sử dụng vốn của bên cho vay. Cần nắm vững trần lãi chậm trả là 150% lãi suất trong hạn đối với VND và 130% đối với ngoại tệ trong hoạt động cho vay tổ chức tín dụng, cũng như quy định tại Điều 357 Bộ luật Dân sự. Khi làm bài thi, lưu ý đọc kỹ đề bài để xác định đúng đối tượng áp dụng là tổ chức tín dụng hay quan hệ dân sự thông thường để áp dụng văn bản pháp luật phù hợp.