Lãi suất cho vay pháp lý ngân hàng là mức lãi suất áp dụng trong quan hệ tín dụng giữa tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài với khách hàng vay, được các bên thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện nhưng phải tuân thủ khung lãi suất do pháp luật dân sự quy định. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xác định tính hợp pháp của các điều khoản lãi suất trong hợp đồng tín dụng, giúp bảo vệ quyền lợi của cả ngân hàng lẫn khách hàng vay trong trường hợp phát sinh tranh chấp.
Theo quy định tại Điều 468 Bộ luật Dân sự năm 2015, lãi suất cho vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm tính trên dư nợ gốc, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Trong trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất nhưng vượt quá mức trần này thì phần lãi suất vượt không có hiệu lực; nếu không có thỏa thuận về lãi suất thì áp dụng lãi suất theo quy định của pháp luật. Đối với lãi suất quá hạn, theo khoản 4 Điều 466 và khoản 5 Điều 468, lãi suất quá hạn bằng 150% lãi suất cho vay trong hạn nhưng cũng không vượt quá mức trần 20%/năm theo quy định tại khoản 1 Điều 468, đảm bảo nguyên tắc công bằng và hợp lý trong quan hệ dân sự. Ngoài ra, trong trường hợp phát sinh lãi chậm trả thì lãi suất chậm trả do các bên thỏa thuận nhưng không vượt quá mức lãi suất quá hạn nêu trên.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khi khách hàng vay mua nhà tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) với lãi suất thỏa thuận 12%/năm trong hạn, nếu khách hàng trả chậm thì lãi suất quá hạn được tính bằng 150% lãi suất trong hạn, tức 18%/năm, vẫn nằm trong trần 20%/năm nên hợp lệ. Một ví dụ khác là trường hợp hợp đồng tín dụng có thỏa thuận lãi suất 22%/năm, phần vượt 2%/năm so với mức trần sẽ không có hiệu lực và ngân hàng chỉ được áp dụng tối đa 20%/năm theo quy định pháp luật. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong các vụ kiện tụng liên quan đến tranh chấp tín dụng, nơi tòa án sẽ căn cứ vào Điều 468 để xác định phần lãi suất được công nhận.
Về mặt pháp lý, ngoài Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, các quy định liên quan còn bao gồm Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng, trong đó nhấn mạnh việc thỏa thuận lãi suất cho vay phải phù hợp với quy định của pháp luật. Bên cạnh đó, Nghị định 21/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 55/2015/NĐ-CP cũng quy định nguyên tắc thỏa thuận lãi suất cho vay theo cung cầu vốn thị trường nhưng phải tuân thủ trần lãi suất do pháp luật dân sự quy định. Cần lưu ý rằng trần 20%/năm tại Điều 468 là khung áp dụng chung cho mọi quan hệ vay dân sự, không phải lãi suất tối đa ngân hàng được áp dụng với mọi khoản vay.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ mấy điểm trọng tâm: thứ nhất, mức trần 20%/năm được tính trên dư nợ gốc thực tế, không phải trên tổng số tiền vay ban đầu; thứ hai, nếu hợp đồng không thỏa thuận lãi suất thì áp dụng lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố hoặc lãi suất thị trường liên ngân hàng; thứ ba, lãi suất quá hạn tối đa bằng 150% lãi suất trong hạn nhưng không vượt quá 20%/năm; thứ tư, phần lãi vượt trần không có hiệu lực nhưng không làm vô hiệu toàn bộ hợp đồng tín dụng. Nắm vững những điểm này sẽ giúp trả lời chính xác các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận liên quan đến pháp lý tín dụng ngân hàng.