Lạm phát cơ bản là gì?

Lạm phát cơ bản là gì?

Lạm phát cơ bản là chỉ số đo lường mức thay đổi giá cả chung của nền kinh tế sau khi đã loại bỏ các mặt hàng có biến động giá mạnh và mang tính chất tạm thời như giá thực phẩm tươi sống, năng lượng (xăng dầu, điện) và một số dịch vụ công có mức giá được điều tiết bởi Nhà nước. Chỉ số này phản ánh xu hướng lạm phát dài hạn, mang tính cấu trúc của nền kinh tế, thay vì những cú sốc ngắn hạn hay biến động nhất thời do yếu tố thời vụ, thiên tai hay biến động thị trường quốc tế gây ra.

Về bản chất, lạm phát cơ bản cho phép các nhà hoạch định chính sách nhìn "xuyên qua" những nhiễu động ngắn hạn để đánh giá áp lực lạm phát thực sự bắt nguồn từ cầu tiền tệ, chi phí lao động và các yếu tố mang tính hệ thống. Đây là thước đo được các ngân hàng trung ương trên thế giới, bao gồm cả Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, sử dụng rộng rãi để đánh giá hiệu quả chính sách tiền tệ và đưa ra quyết định về lãi suất.

Tại sao Lạm phát cơ bản quan trọng trong ngân hàng?

Lạm phát cơ bản đóng vai trò then chốt trong hoạt động điều hành chính sách tiền tệ của các ngân hàng trung ương vì những lý do sau:

• Đánh giá chính sách tiền tệ chính xác hơn: Khi CPI tổng thể tăng cao do giá dầu thế giới tăng đột ngột, ngân hàng trung ương có thể nhầm lẫn rằng chính sách tiền tệ đang nới lỏng quá mức. Lạm phát cơ bản giúp phân biệt giữa cú sốc cung bên ngoài và áp lực lạm phát thực sự từ nội tại nền kinh tế.

• Cơ sở ra quyết định lãi suất: Ngân hàng trung ương thường điều chỉnh lãi suất chính sách dựa trên lạm phát cơ bản hơn là CPI tổng thể, bởi nó phản ánh xu hướng dài hạn cần chính sách tiền tệ phản ứng.

• Ổn định kỳ vọng lạm phát: Khi doanh nghiệp và người dân tin rằng ngân hàng trung ương kiểm soát được lạm phát cơ bản, họ sẽ điều chỉnh kỳ vọng giá cả một cách hợp lý, từ đó giảm nguy cơ lạm phát tự tạo (cost-push inflation do kỳ vọng).

• Đo lường gánh nặng chi phí thực tế: Đối với hoạt động tín dụng và huy động vốn, lạm phát cơ bản giúp ngân hàng thương mại đánh giá sức mua thực tế của đồng tiền và xác định mức lãi suất danh nghĩa phù hợp để bù đắp rủi ro lạm phát.

Cách hoạt động và cách tính

Phương pháp tính phổ biến nhất

Công thức đơn giản nhất để tính lạm phát cơ bản:

Lạm phát cơ bản = CPI tổng thể − Biến động giá lương thực và năng lượng

Cụ thể, người ta sử dụng chỉ số CPI trừ thực phẩm và năng lượng (CPI ex-food and energy) hoặc chỉ số chi tiêu tiêu dùng cá nhân cốt lõi (Core PCE) – chỉ số mà Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) ưa chuộng sử dụng làm mục tiêu lạm phát.

Các phương pháp tính khác

Những gì được loại bỏ

Nhóm hàng hóa bị loại trừ khỏi tính toán lạm phát cơ bản thường bao gồm:

• Giá thực phẩm tươi sống: Rau xanh, thịt, cá, trái cây – chịu ảnh hưởng mạnh của thời vụ, thiên tai, dịch bệnh
• Giá năng lượng: Xăng dầu, khí đốt, điện – biến động mạnh theo giá thế giới và địa chính trị
• Giá hàng hóa nhập khẩu: Thường chịu tác động tỷ giá và chuỗi cung ứng toàn cầu

Ví dụ thực tế

Ví dụ 1: Cú sốc giá dầu năm 2022

Giả sử trong năm 2022, giá dầu thô thế giới tăng 40% do xung đột địa chính trị, kéo theo CPI tổng thể của Việt Nam tăng 4,8%. Tuy nhiên, khi loại bỏ nhóm năng lượng và thực phẩm tươi sống, lạm phát cơ bản chỉ ở mức 2,3%.

Lúc này, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam nhận thấy rằng áp lực lạm phát từ cầu tiền tệ nội địa vẫn trong tầm kiểm soát. Thay vì tăng lãi suất mạnh tay để chống lạm phát, NHNN có thể duy trì lãi suất ổn định, tránh gây áp lực không cần thiết lên tăng trưởng kinh tế. Quyết định này giúp Ngân hàng A (một ngân hàng thương mại) duy trì được lãi suất cho vay ưu đãi cho doanh nghiệp sản xuất.

Ví dụ 2: Đứt gãy chuỗi cung ứng thực phẩm

Trong đợt dịch COVID-19, giá thịt lợn tại một số tỉnh thành tăng 30-40% do dịch bệnh trên gia súc và ách tắc giao thông. CPI tổng thể bị đẩy lên cao, nhưng lạm phát cơ bản vẫn duy trì ở mức thấp. Ngân hàng Nhà nước nhận định đây là cú sốc cung tạm thời, không cần phản ứng chính sách tiền tệ mạnh. Nhờ đó, Ngân hàng B tiếp tục triển khai gói tín dụng ưu đãi cho nông dân tái đầu tư mà không phải thắt chặt điều kiện vay.

Ví dụ 3: Tính toán cụ thể

Giả sử rổ CPI gồm 100 mặt hàng với các nhóm:

• Nhóm thực phẩm: chiếm 25% trọng số, tăng 8%
• Nhóm năng lượng: chiếm 10% trọng số, tăng 15%
• Các nhóm còn lại: chiếm 65% trọng số, tăng 2%

CPI tổng thể = (25% × 8%) + (10% × 15%) + (65% × 2%) = 2% + 1,5% + 1,3% = 4,8%

Lạm phát cơ bản = 65% × 2% = 1,3%

Chênh lệch 3,5 điểm phần trăm cho thấy phần lớn áp lực lạm phát đến từ nhóm hàng hóa biến động mạnh, không phải từ xu hướng cấu trúc kinh tế.

Phân biệt với thuật ngữ liên quan

Điểm mấu chốt cần nhớ: Lạm phát cơ bản đo xu hướng, CPI tổng thể đo gánh nặng thực tế. Ngân hàng trung ương sử dụng lạm phát cơ bản để quyết định chính sách, nhưng Chính phủ và người dân thường quan tâm nhiều hơn đến CPI tổng thể vì nó phản ánh chi phí sinh hoạt thực tế.

Câu hỏi thường gặp trong đề thi

Câu 1: Khi giá dầu thế giới tăng đột ngột 50% do căng thẳng địa chính trị, nhưng các yếu tố khác trong nền kinh tế ổn định, ngân hàng trung ương nên phản ứng như thế nào?

• A. Tăng lãi suất mạnh ngay lập tức để kiểm soát lạm phát
• B. Giảm cung tiền để hạ nhiệt CPI tổng thể
• C. Duy trì lãi suất ổn định vì lạm phát cơ bản chưa tăng đáng kể
• D. Tăng dự trữ bắt buộc để giảm lạm phát

Câu 2: Lạm phát cơ bản được tính bằng cách nào?

• A. Lấy CPI tổng thể cộng với biến động giá lương thực
• B. Lấy CPI tổng thể trừ đi biến động giá thực phẩm, năng lượng
• C. Lấy chỉ số giá sản xuất (PPI) chia cho CPI
• D. Lấy GDP danh nghĩa trừ GDP thực

Câu 3: Tại sao ngân hàng trung ương ưa chuộng sử dụng lạm phát cơ bản hơn CPI tổng thể để đánh giá hiệu quả chính sách tiền tệ?

• A. Vì CPI tổng thể khó tính toán hơn
• B. Vì lạm phát cơ bản loại bỏ yếu tố biến động mạnh, phản ánh xu hướng dài hạn
• C. Vì CPI tổng thể chỉ đo lường giá hàng hóa nhập khẩu
• D. Vì lạm phát cơ bản luôn cao hơn CPI tổng thể

Tổng kết

Lạm phát cơ bản là công cụ phân tích quan trọng giúp ngân hàng trung ương nhìn xuyên qua những biến động giá ngắn hạn để đánh giá chính xác xu hướng lạm phát thực sự của nền kinh tế. Bằng cách loại bỏ các yếu tố nhiễu từ giá thực phẩm, năng lượng và các cú sốc cung bên ngoài, chỉ số này cung cấp bức tranh rõ ràng hơn về áp lực lạm phát bắt nguồn từ cầu tiền tệ và chi phí lao động nội địa.

Trong kỳ thi tuyển dụng ngân hàng, thí sinh cần nắm vững sự khác biệt giữa lạm phát cơ bản và CPI tổng thể, hiểu rõ phương pháp tính toán và nhận biết được tình huống nào ngân hàng trung ương nên phản ứng chính sách dựa trên lạm phát cơ bản. Đây là kiến thức nền tảng không thể thiếu đối với bất kỳ ứng viên nào muốn làm việc trong lĩnh vực nghiệp vụ ngân hàng trung ương, phân tích kinh tế vĩ mô hay hoạch định chính sách tiền tệ.