Luật Đấu thầu 2023 là gì?
Luật Đấu thầu 2023 (tên đầy đủ: Luật số 22/2023/QH15) là văn bản pháp luật quan trọng nhất trong lĩnh vực đấu thầu tại Việt Nam hiện nay, được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 23/6/2023 và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2024. Luật này chính thức thay thế Luật Đấu thầu 2013 (Luật số 43/2013/QH13) sau gần một thập kỷ triển khai, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh các hoạt động lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư sử dụng nguồn vốn nhà nước. Bidding Law 2023 ra đời trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số quốc gia và tăng cường tính minh bạch trong sử dụng ngân sách công.
Về mặt cấu trúc, Luật Đấu thầu 2023 bao gồm 10 chương và 101 điều, quy định toàn diện từ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng cho đến các hình thức lựa chọn nhà thầu, trình tự thủ tục tổ chức đấu thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, thương thảo hợp đồng cho đến công nhận kết quả trúng thầu và các tình huống xử lý phát sinh. Điểm đột phá nhất của Luật 2023 so với Luật 2013 là chính thức hóa hình thức đấu thầu qua mạng (e-bidding), mở rộng phạm vi điều chỉnh sang một số lĩnh vực mới như mua thuốc, đấu thầu dịch vụ công, mua sắm tài sản công, đồng thời nâng cao vai trò giám sát của cộng đồng, báo chí và hệ thống thông tin đấu thầu quốc gia.
Thuật ngữ tiếng Anh: Bidding Law 2023 Lĩnh vực: Thuế & Pháp luật
Đặc điểm và phân loại
Luật Đấu thầu 2023 có nhiều đặc điểm mới so với luật tiền nhiệm, trong đó nổi bật là 6 hình thức lựa chọn nhà thầu được quy định rõ tại Chương II. Bảng dưới đây tổng hợp các hình thức lựa chọn nhà thầu chính theo Luật 2023:
| Hình thức | Đặc điểm chính | Điều kiện áp dụng điển hình |
|---|---|---|
| Đấu thầu rộng rãi (Open tendering) | Công khai thông báo mời thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, không giới hạn số lượng nhà thầu tham dự | Mặc định cho các gói thầu sử dụng vốn nhà nước có giá trị lớn |
| Đấu thầu hạn chế (Restricted tendering) | Chỉ mời một số nhà thầu đáp ứng yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm | Gói thầu có tính đặc thù, yêu cầu kỹ thuật cao, số lượng nhà thầu trên thị trường hạn chế |
| Chỉ định thầu (Direct appointment) | Chọn trực tiếp nhà thầu không qua đấu thầu | Trường hợp khẩn cấp, bí mật quốc gia, gói thầu quy mô nhỏ dưới ngưỡng quy định, gói thầu chỉ có một nhà thầu đủ năng lực |
| Mua sắm trực tiếp (Direct procurement) | Mua hàng hóa, dịch vụ trực tiếp từ nhà cung cấp | Giá trị gói thầu nhỏ, giá đơn vị hàng hóa niêm yết công khai trên thị trường |
| Chào hàng cạnh tranh (Competitive quotation) | Mời tối thiểu 3 nhà thầu cung cấp báo giá | Gói thầu mua sắm hàng hóa, dịch vụ có giá trị nhỏ hơn ngưỡng mua sắm trực tiếp |
| Tự thực hiện (Self-execution) | Chủ đầu tư tự triển khai không qua nhà thầu | Khi chủ đầu tư có đủ năng lực, kinh nghiệm thực hiện theo quy định |
Bên cạnh đó, Luật 2023 bổ sung một số điểm mới cốt lõi so với Luật 2013 như sau:
- Mở rộng phạm vi điều chỉnh: Bao gồm cả mua thuốc, mua sắm tài sản công, đấu thầu dịch vụ công, dịch vụ tư vấn xây dựng; không còn tách riêng Đấu thầu quốc tế và trong nước như Luật 2013 mà áp dụng theo nguồn vốn.
- Đấu thầu qua mạng (e-bidding) được chính thức quy định: Toàn bộ quy trình từ đăng tải thông báo, phát hành hồ sơ mời thầu, nộp hồ sơ dự thầu, mở thầu, đánh giá đến công bố kết quả đều thực hiện trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
- Tăng cường tính minh bạch: Đăng tải công khai thông tin đấu thầu, biên bản mở thầu, kết quả lựa chọn nhà thầu trên Cổng thông tin đấu thầu quốc gia tối thiểu 5 năm.
- Siết chặt quản lý nhà thầu: Bổ sung quy định về hành vi cấm trong đấu thầu, cơ sở dữ liệu nhà thầu vi phạm, các trường hợp tước quyền tham gia đấu thầu.
- Phân cấp rõ ràng: Luật phân cấp rõ thẩm quyền quyết định đầu tư, phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu giữa các cấp (Trung ương, địa phương, doanh nghiệp nhà nước).
Hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành bao gồm: Nghị định số 24/2024/NĐ-CP ngày 27/02/2024 của Chính phủ quy định chi tiết về lựa chọn nhà thầu, Thông tư số 06/2024/TT-BKHĐT hướng dẫn đấu thầu qua mạng, cùng nhiều thông tư chuyên ngành khác của các bộ (Tài chính, Kế hoạch & Đầu tư, Xây dựng, Y tế…). Riêng với lĩnh vực ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành các văn bản nội bộ hướng dẫn các đơn vị thuộc hệ thống ngân hàng nhà nước áp dụng thống nhất Luật trong hoạt động mua sắm, đầu tư.
Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng
Ví dụ 1: Ngân hàng A – Đầu tư hệ thống core banking sử dụng vốn nhà nước
Ngân hàng A (một ngân hàng thương mại nhà nước lớn) triển khai dự án nâng cấp hệ thống core banking giai đoạn 2024-2026 với tổng mức đầu tư khoảng 850 tỷ đồng, trong đó 40% sử dụng vốn ngân sách nhà nước bố trí qua NHNN, phần còn lại dùng vốn tự có của doanh nghiệp. Theo quy định tại Điều 1 Luật Đấu thầu 2023, phần giá trị sử dụng vốn nhà nước (~340 tỷ đồng) phải thực hiện đấu thầu rộng rãi trong nước và đăng tải công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Hình thức áp dụng là đấu thầu rộng rãi qua mạng, thời gian phát hành hồ sơ mời thầu tối thiểu 20 ngày, tiêu chí đánh giá theo tỷ lệ 70% kỹ thuật và 30% giá. Kết quả đã lựa chọn được nhà thầu là liên danh giữa Công ty Công nghệ X và Tập đoàn Y quốc tế, với giá trúng thầu 692 tỷ đồng (giảm khoảng 8,5% so với giá gói thầu được duyệt), thời gian thực hiện 24 tháng. Bài học rút ra: việc đấu thầu qua mạng giúp giảm thời gian tổ chức từ 90 ngày xuống còn 45 ngày, đồng thời khắc phục tình trạng thông thầu, dàn xếp trong đấu thầu truyền thống.
Ví dụ 2: Ngân hàng B – Xây dựng trụ sở chi nhánh tỉnh
Ngân hàng B (một ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước chi phối) thực hiện dự án xây dựng trụ sở chi nhánh tại một tỉnh Tây Nam Bộ với tổng mức đầu tư 156 tỷ đồng, sử dụng nguồn vốn đầu tư phát triển của doanh nghiệp. Theo Luật Đấu thầu 2023, dự án này thuộc phạm vi điều chỉnh vì sử dụng vốn của doanh nghiệp nhà nước. Ngân hàng B tổ chức đấu thầu rộng rãi trong nước qua mạng đối với gói thầu thi công xây lắp trị giá 98 tỷ đồng. Hồ sơ mời thầu yêu cầu nhà thầu phải có kinh nghiệm thi công công trình cấp II trở lên trong 5 năm gần nhất, đã thực hiện ít nhất 2 công trình tương tự về quy mô. Có 7 nhà thầu nộp hồ sơ dự thầu, sau đánh giá kỹ thuật chỉ có 4 nhà thầu đạt yêu cầu, cuối cùng nhà thầu trúng thầu là Công ty Xây dựng Z với giá 89,2 tỷ đồng (giảm 9% so với giá dự toán), thời gian thi công 14 tháng. Lưu ý: Ngân hàng B phải thực hiện công khai thông tin đấu thầu tối thiểu 5 năm trên Cổng thông tin đấu thầu quốc gia theo quy định mới.
Ví dụ 3: Ngân hàng C – Cung cấp dịch vụ tài chính cho dự án PPP
Ngân hàng C (một ngân hàng thương mại cổ phần tư nhân) tham gia với tư cách nhà thầu cung cấp dịch vụ tư vấn tài chính, bảo lãnh cho một dự án PPP (đối tác công tư) xây dựng cao tốc Bắc – Nam đoạn qua một tỉnh miền Trung, tổng vốn đầu tư 12.500 tỷ đồng. Theo Luật Đấu thầu 2023, Ngân hàng C phải đáp ứng các yêu cầu về năng lực tài chính (vốn điều lệ tối thiểu), kinh nghiệm (đã tham gia tối thiểu 2 dự án PPP tương tự), năng lực nhân sự (có tối thiểu 5 chuyên gia tài chính có chứng chỉ CFA hoặc tương đương). Kết quả, Ngân hàng C được chấm điểm kỹ thuật 87/100 điểm và trở thành một trong những nhà thầu tư vấn tài chính trong gói thầu, với giá trị hợp đồng dịch vụ khoảng 12 tỷ đồng, thời hạn 36 tháng. Ví dụ này cho thấy ngân hàng tư nhân vẫn phải tuân thủ các quy định về năng lực nhà thầu khi tham gia đấu thầu vào các dự án sử dụng vốn nhà nước, dù không trực tiếp sử dụng vốn ngân sách.
Luật Đấu thầu 2023 trong các ngôn ngữ khác
| Ngôn ngữ | Thuật ngữ | Phiên âm |
|---|---|---|
| Tiếng Anh | Bidding Law 2023 | /ˈbɪdɪŋ lɔː ˈtwɛnti θɹi/ |
| Tiếng Nhật | 2023年入札法（にせんにじゅうさんねんにゅうさつほう） | Ni-sen-ni-jū-san-nen Nyūsatsu-hō |
| Tiếng Hàn | 2023년 입찰법 (공공조달 입찰법) | Cheon-cheon-sam-nyeon Ipchal-beop |
| Tiếng Trung | 2023年招标法（越南国会第22/2023/QH15号法律） | Èr-líng-èr-sān nián Zhāobiāo Fǎ |
| Tiếng Tây Ban Nha | Ley de Licitaciones Públicas 2023 (Ley N.° 22/2023/QH15) | /lej ðe liθitaˈθjones ˈpweβlikas/ |
Câu hỏi thường gặp
Luật Đấu thầu 2023 khác gì Luật Đấu thầu 2013?
Có 4 điểm khác biệt quan trọng nhất. Thứ nhất, Luật 2023 bổ sung hình thức đấu thầu qua mạng (e-bidding) thành hình thức đấu thầu chính thức, trong khi Luật 2013 chủ yếu quy định đấu thầu theo phương thức truyền thống với hồ sơ giấy. Thứ hai, phạm vi điều chỉnh được mở rộng: Luật 2023 bao gồm cả mua thuốc, mua sắm tài sản công, dịch vụ công, không còn phân biệt tách riêng đấu thầu quốc tế như Luật 2013. Thứ ba, Luật 2023 tăng cường tính minh bạch và giám sát cộng đồng với thời gian đăng tải thông tin công khai kéo dài tối thiểu 5 năm thay vì không quy định cụ thể như Luật 2013. Thứ tư, Luật 2023 siết chặt hơn về xử lý vi phạm với cơ sở dữ liệu nhà thầu vi phạm quốc gia và thời gian cấm tham gia đấu thầu lên tới 5 năm.
Khi nào cần biết về Luật Đấu thầu 2023?
Bạn cần nắm vững Luật Đấu thầu 2023 trong các trường hợp sau: (1) Làm việc tại phòng đầu tư, phòng mua sắm, phòng kế hoạch của các ngân hàng thương mại nhà nước hoặc ngân hàng có vốn nhà nước chi phối, đặc biệt khi xây dựng kế hoạch lựa chọn nhà thầu hàng năm; (2) Tham gia tổ tư vấn đấu thầu cho các dự án lớn (xây dựng trụ sở, nâng cấp hệ thống IT, mua sắm thiết bị…); (3) Ôn thi tuyển dụng ngân hàng – đây là câu hỏi phổ biến trong phần pháp luật ngân hàng và pháp luật đại cương; (4) Ngân hàng tham gia với tư cách nhà thầu cung cấp dịch vụ tài chính cho dự án PPP, dự án đầu tư công; (5) Xử lý tình huống khi xảy ra khiếu nại, tố cáo trong đấu thầu.
Luật Đấu thầu 2023 ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?
Đối với khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, Luật Đấu thầu 2023 có những tác động tích cực. Thứ nhất, hoạt động mua sắm của các ngân hàng có vốn nhà nước sẽ minh bạch hơn, khách hàng có thể tra cứu thông tin đấu thầu trên Cổng thông tin đấu thầu quốc gia, hạn chế tiêu cực. Thứ hai, việc lựa chọn nhà thầu tốt hơn giúp nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng (hệ thống công nghệ thông tin ổn định, cơ sở vật chất hiện đại), từ đó cải thiện trải nghiệm khách hàng. Thứ ba, tiết kiệm chi phí đầu tư công giúp giảm gánh nặng chi phí hoạt động của ngân hàng nhà nước, góp phần ổn định chi phí vốn cho nền kinh tế. Tuy nhiên, khách hàng cần lưu ý rằng không phải mọi hoạt động mua sắm của ngân hàng cổ phần tư nhân đều chịu sự điều chỉnh của Luật này – chỉ giao dịch sử dụng vốn nhà nước mới bắt buộc tuân thủ.
Tổng kết
Luật Đấu thầu 2023 là văn bản pháp luật quan trọng bậc nhất trong lĩnh vực đấu thầu tại Việt Nam hiện nay, với 10 chương và 101 điều, điều chỉnh toàn diện các hoạt động lựa chọn nhà thầu sử dụng vốn nhà nước và vốn doanh nghiệp nhà nước từ ngày 01/01/2024. Luật mang lại bước tiến lớn về chuyển đổi số với đấu thầu qua mạng, tăng cường tính minh bạch bằng công khai thông tin tối thiểu 5 năm, mở rộng phạm vi sang mua thuốc, mua sắm tài sản công và dịch vụ công, đồng thời siết chặt quản lý nhà thầu thông qua cơ sở dữ liệu vi phạm quốc gia. Đối với ngành ngân hàng, đặc biệt là các ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng có vốn nhà nước, việc hiểu rõ và áp dụng chính xác Luật Đấu thầu 2023 là yêu cầu bắt buộc trong mọi hoạt động đầu tư, mua sắm. Đối với người ôn thi tuyển dụng ngân hàng, đây là kiến thức nền tảng không thể thiếu, giúp phân biệt rõ phạm vi áp dụng giữa Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư công và Luật PPP để tránh sai sót trong bài thi và trong thực tiễn công việc sau này.