Nguồn thu ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu được huy động vào quỹ ngân sách nhà nước trong một kỳ ngân sách (thường là một năm) nhằm đảm bảo nguồn lực tài chính cho các nhiệm vụ chi tiêu công, phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và các hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Theo quy định pháp luật Việt Nam, nguồn thu ngân sách nhà nước bao gồm nhiều nhóm khoản thu khác nhau, được phân loại rõ ràng theo tính chất bắt buộc, tự nguyện và nguồn gốc hình thành.
Cụ thể, nguồn thu ngân sách nhà nước được cấu thành từ các nhóm chính sau: thứ nhất là thuế và các khoản thu từ thuế (bao gồm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, thuế xuất nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế tài nguyên, thuế bảo vệ môi trường và các loại thuế khác theo quy định); thứ hai là phí, lệ phí thu từ các hoạt động hành chính sự nghiệp và dịch vụ công; thứ ba là tiền thu từ các hoạt động tài chính như cổ tức, lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp nhà nước, lợi nhuận từ hoạt động đầu tư tài chính của nhà nước; thứ tư là thu từ tài sản công như bán tài sản, cho thuê, chuyển nhượng quyền sử dụng đất; thứ năm là viện trợ không hoàn lại (ODA), viện trợ nhân đạo từ các tổ chức quốc tế và cá nhân nước ngoài; thứ sáu là các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Việc quản lý, hạch toán các nguồn thu này được thực hiện thống nhất qua hệ thống Kho bạc Nhà nước, đảm bảo tính minh bạch và công khai.
Trong thực tế ngân sách Việt Nam, cơ cấu nguồn thu có sự dịch chuyển đáng kể qua các giai đoạn. Thuế và phí luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 85-90% tổng thu ngân sách nhà nước. Chẳng hạn, năm 2023 tổng thu ngân sách nhà nước ước đạt trên 1,7 triệu tỷ đồng, trong đó thu từ dầu thô đóng góp một phần quan trọng, thu nội địa (không bao gồm dầu thô) chiếm khoảng hơn 90% tổng thu, phần còn lại đến từ thu xuất nhập khẩu, cổ tức từ các tập đoàn nhà nước lớn như Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN), Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT), Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC). Các khoản thu từ đấu giá quyền sử dụng đất cũng là nguồn thu quan trọng đối với ngân sách địa phương, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Cơ sở pháp lý chính điều chỉnh nguồn thu ngân sách nhà nước bao gồm: Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13) quy định chi tiết về các nguồn thu, nhiệm vụ chi, lập và chấp hành ngân sách; Luật Quản lý thuế năm 2019 (Luật số 38/2019/QH14) điều chỉnh việc kê khai, nộp thuế; các luật thuế chuyên ngành như Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Thuế thu nhập cá nhân, Luật Thuế giá trị gia tăng; Pháp lệnh Phí và lệ phí năm 2001 và các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành. Nghị quyết của Quốc hội về dự toán ngân sách nhà nước hằng năm cũng xác định cụ thể các chỉ tiêu thu ngân sách.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ giữa thuế (khoản thu bắt buộc, không hoàn lại, có tính chất thường xuyên) với phí (khoản thu để bù đắp chi phí dịch vụ công) và lệ phí (khoản thu cho các hoạt động quản lý hành chính nhà nước). Cần nắm vững cơ cấu tỷ trọng thu trong cân đối ngân sách để phân tích chính sách tài khóa, đồng thời hiểu rõ mối quan hệ giữa thu ngân sách với các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô như GDP, lạm phát, bội chi ngân sách. Ngoài ra, xu hướng cải cách thuế hiện nay theo tinh thần Nghị quyết 07-NQ/TW về cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2021-2030 cũng là nội dung quan trọng cần cập nhật.