Nguyên tắc thận trọng trong quản trị vốn (Prudential Principle in Capital Management) là nguyên tắc nền tảng trong hoạt động ngân hàng, yêu cầu các tổ chức tín dụng phải duy trì mức vốn tự có ở mức cao hơn ngưỡng tối thiểu do pháp luật quy định, đồng thời xây dựng các biên an toàn (capital buffer) để chống chịu trước những biến động bất lợi của thị trường và các loại rủi ro phát sinh. Nguyên tắc này phản ánh tư duy "phòng xa hơn chữa cháy", đặt sự an toàn, lành mạnh của hệ thống ngân hàng lên trên mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn, là một trong những trụ cột của quản trị ngân hàng hiện đại theo chuẩn Basel.
Theo nguyên tắc này, ngân hàng không chỉ đơn thuần đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR - Capital Adequacy Ratio) mà còn phải chủ động xây dựng cơ chế đánh giá nội bộ về mức độ đầy đủ của vốn (ICAAP - Internal Capital Adequacy Assessment Process), thực hiện kiểm tra sức chịu đựng (stress test) trong các kịch bản bất lợi, đa dạng hóa danh mục rủi ro và áp dụng chính sách trích lập dự phòng thận trọng. Nguyên tắc thận trọng còn đòi hỏi ngân hàng ưu tiên sử dụng vốn chất lượng cao (vốn cấp 1 - Tier 1), hạn chế phụ thuộc vào vốn cấp 2 và nợ thứ cấp, đồng thời phải có kế hoạch duy trì vốn trong dài hạn, bảo đảm khả năng hấp thụ tổn thất khi rủi ro xảy ra. Về bản chất, đây là cách tiếp cận chủ động, lấy phòng ngừa làm trọng tâm thay vì chờ đến khi rủi ro hiện hữu mới ứng phó.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank và MB thường duy trì tỷ lệ CAR ở mức 12-14%, cao hơn đáng kể so với mức tối thiểu 8% theo quy định, thể hiện rõ nguyên tắc thận trọng trong quản trị vốn. Ngược lại, bài học từ các vụ SCB, Đông Á Bank hay CB Bank giai đoạn 2022-2023 cho thấy khi các ngân hàng vi phạm nguyên tắc thận trọng, không duy trì được biên an toàn vốn, hệ quả là buộc phải tái cơ cấu, sáp nhập hoặc chuyển giao bắt buộc. Hiện nay, khi Việt Nam đang triển khai lộ trình áp dụng Basel III, nhiều ngân hàng đã nâng cấp hệ thống quản trị rủi ro, xây dựng khung ICAAP và công bố thông tin minh bạch hơn về chất lượng vốn.
Về khung pháp lý, nguyên tắc thận trọng trong quản trị vốn được quy định trong nhiều văn bản quan trọng như Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn, Thông tư 13/2018/TT-NHNN và các thông tư sửa đổi bổ sung liên quan. Bên cạnh đó, Quyết định 1605/QĐ-NHNN về lộ trình áp dụng Basel II tại Việt Nam cũng là cơ sở pháp lý quan trọng thúc đẩy việc nâng cao chất lượng quản trị vốn theo chuẩn quốc tế. Các quy định này nhấn mạnh yêu cầu về vốn cấp 1, vốn cấp 2, các khoản giảm trừ và nguyên tắc tính toán tài sản có rủi ro.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần ghi nhớ nguyên tắc thận trọng không chỉ áp dụng cho vốn mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác như nguyên tắc thận trọng trong kế toán (chỉ ghi nhận doanh thu khi chắc chắn thu được), trong trích lập dự phòng và trong đánh giá tài sản. Khi làm bài thi, thí sinh cần phân biệt rõ giữa mức vốn tối thiểu pháp lý (minimum regulatory capital) và mức vốn thận trọng (prudential capital), đồng thời hiểu rõ mối liên hệ giữa nguyên tắc này với các khái niệm như CAR, Tier 1, Tier 2, vốn phòng ngừa bảo tồn (capital conservation buffer) và vốn phòng ngừa chu kỳ (countercyclical buffer) theo Basel III.