ODA (Viện trợ phát triển chính thức - Official Development Assistance) là khoản viện trợ của chính phủ nước ngoài hoặc các tổ chức quốc tế dành cho các quốc gia đang phát triển nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cải thiện phúc lợi xã hội. Đây là nguồn lực tài chính quan trọng được cung cấp với các điều kiện ưu đãi, bao gồm cả viện trợ không hoàn lại (grant) và các khoản vay với điều kiện nhượng bộ cao (concessional loan).
ODA hoạt động dựa trên các tiêu chuẩn do Ủy ban Hỗ trợ Phát triển (DAC) của OECD thiết lập. Để được công nhận là ODA, khoản hỗ trợ phải đáp ứng ba điều kiện cơ bản: (i) được cung cấp bởi chính phủ hoặc cơ quan nhà nước; (ii) hướng đến mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia thụ hưởng; (iii) chứa ít nhất 25% yếu tố viện trợ (grant element) tính theo tỷ lệ chiết khấu 10%. Yếu tố viện trợ phản ánh mức độ ưu đãi của khoản vay, được tính dựa trên sự chênh lệch giữa giá trị khoản vay và giá trị hiện tại của các khoản phải trả trong tương lai. ODA có thể được cung cấp theo kênh song phương (giữa hai chính phủ) hoặc đa phương (thông qua các tổ chức quốc tế như World Bank, ADB, Liên hợp quốc). Ngoài ra, ODA còn bao gồm hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ.
Tại Việt Nam, ODA đã đóng vai trò then chốt trong quá trình đổi mới và phát triển kinh tế từ những năm 1990 đến nay. Các nhà tài trợ ODA lớn nhất cho Việt Nam bao gồm Nhật Bản (thông qua JICA), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Hàn Quốc (KOICA), Pháp (AFD) và Đức (KfW, GIZ). Nguồn vốn ODA đã được sử dụng để đầu tư xây dựng nhiều công trình hạ tầng trọng điểm như tuyến đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông (vay ODA Trung Quốc), tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên (vay JICA), các dự án xóa đói giảm nghèo, phát triển nông nghiệp nông thôn, giáo dục và y tế. Đáng chú ý, năm 2017 Việt Nam đã chính thức "tốt nghiệp" (graduation) khỏi nhóm nhận vay IDA của WB và từ năm 2018 chuyển sang vay vốn thương mại (IBRD), đánh dấu bước phát triển mới của nền kinh tế.
Quản lý và sử dụng ODA tại Việt Nam được điều chỉnh chủ yếu bởi Nghị định 56/2020/NĐ-CP ngày 25/5/2020 về quản lý và sử dụng vốn ODA và vốn vay ưu đãi của các nhà tài trợ nước ngoài. Bên cạnh đó, Luật Quản lý nợ công năm 2017 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) và Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 cũng có các quy định liên quan đến việc quản lý các khoản vay ODA như một bộ phận cấu thành nợ công quốc gia. Bộ Kế hoạch và Đầu tư là cơ quan đầu mối trong việc tiếp nhận, phân bổ và giám sát sử dụng vốn ODA; Bộ Tài chính chịu trách nhiệm về quản lý nợ vay ODA.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ODA với các khái niệm dễ nhầm lẫn như FDI (đầu tư trực tiếp nước ngoài - vốn tư nhân, không có điều kiện ưu đãi), vay thương mại (commercial loan - không chứa yếu tố ưu đãi hoặc dưới 25%), và viện trợ không hoàn lại (grant - không phải hoàn trả). Cần nhớ công thức tính yếu tố viện trợ (grant element) theo tỷ lệ chiết khấu 10% của OECD/DAC. Nắm vững danh sách các nhà tài trợ ODA lớn cho Việt Nam, đặc điểm từng nguồn vốn, và hiểu rõ cơ chế quản lý ODA theo Nghị định 56/2020/NĐ-CP là những điểm thường xuyên xuất hiện trong các đề thi.