Phân bổ vốn theo danh mục kinh doanh là quá trình ngân hàng phân chia tổng mức vốn tự có (vốn kinh tế hoặc vốn quy định) cho từng khối nghiệp vụ, chi nhánh hoặc sản phẩm dựa trên mức độ rủi ro, quy mô tài sản có rủi ro tính theo trọng số (RWA) và lợi nhuận kỳ vọng. Mục tiêu là đảm bảo mỗi đơn vị kinh doanh sử dụng vốn một cách hiệu quả, đồng thời hỗ trợ ban lãnh đạo ra quyết định phân bổ nguồn lực, giới hạn tín dụng và đánh giá hiệu quả hoạt động phù hợp với khẩu vị rủi ro tổng thể của ngân hàng.
Về cơ chế hoạt động, ngân hàng thường xây dựng một hệ thống phân bổ gồm ba bước cơ bản. Thứ nhất, xác định tổng vốn khả dụng dựa trên vốn tự có thực tế, giới hạn an toàn vốn (CAR) theo quy định của Ngân hàng Nhà nước và khẩu vị rủi ro đã được Hội đồng quản trị phê duyệt. Thứ hai, ước lượng vốn kinh tế (Economic Capital) hoặc vốn phân bổ cho từng danh mục kinh doanh thông qua việc tính toán tài sản có rủi ro tính theo trọng số (RWA) theo chuẩn Basel II/III hoặc phương pháp mô hình nội bộ. Thứ ba, đo lường hiệu quả sử dụng vốn của từng đơn vị thông qua các chỉ tiêu như RAROC (Risk-Adjusted Return on Capital), ROE điều chỉnh rủi ro hoặc EVA kinh tế, từ đó điều chỉnh lại cơ cấu phân bổ trong kỳ kế hoạch tiếp theo. Phương pháp này còn được tích hợp vào quy trình lập ngân sách vốn, định giá sản phẩm tín dụng và chiến lược phát triển kinh doanh dài hạn của ngân hàng.
Tại Việt Nam, nhiều ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, Techcombank, MB hay VPBank đã ứng dụng mô hình phân bổ vốn theo danh mục kinh doanh trong quản trị rủi ro tích hợp (ICAAP). Ví dụ, một ngân hàng có thể phân bổ 60% vốn cho khối tín dụng doanh nghiệp, 20% cho khối bán lẻ, 10% cho khối ngân quỹ và thị trường vốn, 10% cho khối dịch vụ phi tín dụng dựa trên đóng góp RWA và lợi nhuận rủi ro điều chỉnh. Nhờ đó, khi khối cho vay bất động sản có dấu hiệu rủi ro tăng cao, ngân hàng sẽ giảm hạn mức vốn phân bổ và chuyển sang các danh mục có RAROC cao hơn, giúp tối ưu hóa tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và duy trì tỷ lệ an toàn vốn CAR theo chuẩn Basel II.
Về khung pháp lý liên quan, phân bổ vốn theo danh mục kinh doanh được quản lý chủ yếu qua Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn theo chuẩn Basel II, Thông tư 13/2018/TT-NHNN về hệ thống kiểm soát nội bộ và Đề án 378/QĐ-NHNN về lộ trình áp dụng Basel II của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Bên cạnh đó, Thông tư 22/2019/TT-NHNN về hệ số rủi ro tín dụng và các quy định ICAAP cũng là cơ sở quan trọng để các ngân hàng xây dựng khung phân bổ vốn nội bộ phù hợp với thông lệ quốc tế.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nắm rõ sự khác biệt giữa vốn quy định (Regulatory Capital) dùng để tính CAR và vốn kinh tế (Economic Capital) dùng trong phân bổ nội bộ, đồng thời ghi nhớ công thức tính RAROC = (Thu nhập ròng điều chỉnh rủi ro – Chi phí vốn kỳ vọng) / Vốn phân bổ. Thuật ngữ này thường xuất hiện trong các chứng chỉ nghề nghiệp như CFA, FRM và trong kỳ thi tuyển dụng vào vị trí quản trị rủi ro, kế hoạch tài chính tại các ngân hàng thương mại.