Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (Ordinance on Foreign Exchange 2005) là văn bản pháp lý do Ủy ban Thường vụ Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành ngày 13/12/2005, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/06/2006, nhằm thể chế hóa các quy định về quản lý ngoại hối, hoạt động kinh doanh ngoại tệ và các giao dịch vãng lai trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất trong hệ thống pháp luật về ngoại hối của Việt Nam, đặt nền móng cho việc điều hành chính sách tỷ giá, quản lý dự trữ ngoại hối quốc gia và giám sát các luồng vốn xuyên biên giới.
Pháp lệnh Ngoại hối 2005 quy định rõ phạm vi điều chỉnh bao gồm các hoạt động mua bán, trao đổi, chuyển đổi ngoại tệ; việc vận chuyển, mang theo ngoại tệ qua biên giới; quản lý tài khoản ngoại tệ của tổ chức và cá nhân; các giao dịch vãng lai (current transactions) và giao dịch vốn (capital transactions) liên quan đến ngoại hối. Văn bản này cũng xác định rõ thẩm quyền quản lý nhà nước về ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, quyền và nghĩa vụ của các tổ chức tín dụng được phép kinh doanh ngoại tệ, cũng như quyền lợi và nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức trong các giao dịch liên quan đến ngoại tệ. Pháp lệnh đã thiết lập nguyên tắc "mọi giao dịch ngoại hối phải thông qua tổ chức tín dụng được phép hoặc theo quy định của pháp luật", qua đó biến ngân hàng thương mại trở thành kênh trung gian chính thức duy nhất cho hoạt động mua bán ngoại tệ tại Việt Nam.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, Pháp lệnh Ngoại hối 2005 là cơ sở pháp lý để các ngân hàng thương mại triển khai các sản phẩm dịch vụ ngoại hối như: chuyển tiền quốc tế (remittance), mua bán ngoại tệ giao ngay (spot), giao dịch kỳ hạn (forward), quy đổi ngoại tệ cho khách hàng cá nhân và doanh nghiệp. Khi một doanh nghiệp xuất khẩu nhận được USD từ đối tác nước ngoài, doanh nghiệp buộc phải chuyển đổi hoặc gửi vào tài khoản ngoại tệ tại ngân hàng thương mại theo quy định tại Pháp lệnh này. Tương tự, cá nhân khi có nhu cầu chuyển tiền cho người thân ở nước ngoài, mua ngoại tệ để đi du lịch, học tập hay công tác cũng phải thực hiện thông qua hệ thống ngân hàng hoặc các đại lý được ủy quyền.
Về mặt pháp lý, Pháp lệnh Ngoại hối 2005 được ban hành theo trình tự pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XI, có hiệu lực trong giai đoạn 2006-2023, làm cơ sở để Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định 160/2006/NĐ-CP, các Thông tư hướng dẫn về quản lý ngoại hối, tỷ giá. Đặc biệt, Pháp lệnh này đã được thay thế bởi Luật Quản lý ngoại hối 2023 (Luật số 28/2023/QH15) có hiệu lực từ ngày 01/01/2024, thể hiện sự phát triển tất yếu của hệ thống pháp luật phù hợp với yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng Pháp lệnh Ngoại hối 2005 là kiến thức nền tảng bắt buộc nắm vững vì xuất hiện thường xuyên trong các đề thi vị trí nghiệp vụ, đặc biệt là các ngạch chuyên viên tín dụng, kế toán, thanh toán quốc tế và quản lý rủi ro. Các điểm cần tập trung gồm: phạm vi điều chỉnh, nguyên tắc quản lý ngoại hối, quyền hạn của Ngân hàng Nhà nước trong việc can thiệp thị trường ngoại tệ, các hành vi bị nghiêm cấm (như kinh doanh ngoại tệ trái phép, chuyển tiền bất hợp pháp ra nước ngoài), và mối liên hệ giữa Pháp lệnh với Luật Quản lý ngoại hối 2023 hiện hành. Ngoài ra, thí sinh cần phân biệt rõ giữa giao dịch vãng lai (sinh hoạt, thương mại hàng hóa dịch vụ) và giao dịch vốn (đầu tư, vay trả nợ quốc tế) vì hai nhóm giao dịch này có chế độ quản lý khác nhau trong Pháp lệnh.