Phát hiện giao dịch đáng ngờ trong ngân hàng là một quy trình nghiệp vụ thuộc hệ thống phòng, chống rửa tiền (AML) và tài trợ khủng bố (CFT), nhằm nhận diện các giao dịch tài chính có dấu hiệu bất thường, không phù hợp với hồ sơ khách hàng hoặc mang đặc điểm của hành vi rửa tiền, gian lận, tài trợ khủng bố. Đây là nghĩa vụ bắt buộc của các tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính theo quy định pháp luật Việt Nam và chuẩn mực quốc tế của Nhóm hành động tài chính (FATF).
Quy trình phát hiện giao dịch đáng ngờ được thực hiện thông qua hệ thống giám sát hoạt động giao dịch (Transaction Monitoring System - TMS) kết hợp với đánh giá của cán bộ chuyên trách. Hệ thống TMS sẽ tự động so sánh các giao dịch với các kịch bản cảnh báo (red flags) đã được thiết lập sẵn như: giao dịch vượt ngưỡng, giao dịch có giá trị lớn không phù hợp thu nhập, giao dịch chuyển tiền qua nhiều tài khoản trung gian, giao dịch với các quốc gia có rủi ro cao hoặc khách hàng từ chối cung cấp thông tin. Khi nhận được cảnh báo từ hệ thống, bộ phận tuân thủ (Compliance) sẽ rà soát, xác minh thông tin, đánh giá mức độ đáng ngờ để quyết định có hay không báo cáo lên Cơ quan Phòng, chống rửa tiền quốc gia.
Ví dụ thực tế trong ngân hàng Việt Nam: Một khách hàng cá nhân có mức thu nhập trung bình nhưng đột ngột thực hiện nhiều giao dịch tiền mặt nộp vào tài khoản với tổng giá trị hàng tỷ đồng trong thời gian ngắn, sau đó chuyển sang tài khoản khác ngay lập tức. Hệ thống TMS sẽ tự động cảnh báo và cán bộ tuân thủ tiến hành xác minh. Nếu xác định giao dịch có dấu hiệu rửa tiền, ngân hàng phải lập Báo cáo giao dịch đáng ngờ theo mẫu quy định và gửi đến Cơ quan Phòng, chống rửa tiền (thuộc Ngân hàng Nhà nước) trong vòng 24 giờ hoặc theo thời hạn luật định. Một ví dụ khác là trường hợp doanh nghiệp thường xuyên chuyển tiền ra nước ngoài với lý do thanh toán hợp đồng nhưng không có hàng hóa thực tế đi kèm, có dấu hiệu chuyển tiền trái phép.
Về quy định pháp lý, hoạt động phát hiện và báo cáo giao dịch đáng ngờ được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022 (Luật số 14/2022/QH15), Nghị định số 19/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Phòng, chống rửa tiền, Thông tư số 17/2023/TT-NHNN hướng dẫn về báo cáo giao dịch đáng ngờ trong hoạt động ngân hàng, và Thông tư số 09/2023/TT-NHNN về hoạt động phòng, chống rửa tiền. Ngoài ra, các ngân hàng còn tuân thủ Quyết định 06/QĐ-NHNN về việc ban hành Chương trình phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 đã quy định rõ trách nhiệm của tổ chức tài chính trong việc xây dựng hệ thống quản lý rủi ro, áp dụng biện pháp nhận biết khách hàng (KYC), giám sát giao dịch và báo cáo kịp thời. Các mốc thời gian báo cáo cần nhớ: báo cáo giao dịch có giá trị lớn (CTR) trong vòng 24 giờ, báo cáo giao dịch đáng ngờ (STR) trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện. Đặc biệt, ngân hàng được quyền từ chối thực hiện giao dịch và tạm khóa tài khoản trong một số trường hợp theo quy định tại Điều 32 Luật PCTR tiền 2022. Nắm vững các khái niệm red flag, KYC, EDD, STR, CTR là yếu tố then chốt để đạt điểm cao trong các kỳ thi chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng.