Quy luật cung cầu là gì?

Quy luật cung cầu là gì?

Quy luật cung cầu là nguyên lý kinh tế cơ bản mô tả mối quan hệ giữa lượng hàng hóa hoặc dịch vụ được đưa ra thị trường (cung) và lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua sẵn sàng và có khả năng mua (cầu) trong việc xác định giá cả thị trường. Theo định nghĩa kinh tế học chính thống, giá cả của một hàng hóa hay dịch vụ được xác định tại mức mà tại đó lượng cung và lượng cầu bằng nhau — điểm này được gọi là điểm cân bằng thị trường (Equilibrium Point). Khi lượng cung vượt quá lượng cầu, giá cả có xu hướng giảm xuống để hấp thụ lượng hàng dư thừa. Ngược lại, khi lượng cầu vượt quá lượng cung, giá cả có xu hướng tăng lên do áp lực cạnh tranh giữa những người mua.

Quy luật này được xem là nền tảng của mọi hoạt động giao dịch và định giá trong nền kinh tế thị trường, phản ánh hành vi tự nhiên của con người trong việc ra quyết định kinh tế mà không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của bất kỳ bên nào.

Tại sao quy luật cung cầu quan trọng trong ngân hàng?

Quy luật cung cầu đóng vai trò then chốt trong hoạt động ngân hàng vì những lý do sau:

• Xác định lãi suất điều hành: Ngân hàng Nhà nước sử dụng các công cụ chính sách tiền tệ để điều chỉnh cung tiền tệ, từ đó tác động trực tiếp đến lãi suất thị trường. Khi cung tiền tệ thắt chặt, lãi suất tăng; khi cung tiền tệ mở rộng, lãi suất giảm.

• Định hướng chính sách tín dụng: Các ngân hàng thương mại xác định lãi suất cho vay dựa trên trạng thái cung cầu vốn trên thị trường. Trong giai đoạn tín dụng tăng trưởng nóng, lãi suất có xu hướng tăng cao do cầu vay vốn lớn hơn cung.

• Ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái: Thị trường ngoại hối hoạt động hoàn toàn theo quy luật cung cầu. Khi cung ngoại tệ khan hiếm mà cầu tăng mạnh, tỷ giá USD/VND sẽ tăng theo.

• Cơ sở để phân tích kinh tế vĩ mô: Mọi hiện tượng kinh tế như lạm phát, lãi suất, hay chính sách tiền tệ đều có thể được phân tích thông qua lăng kính cung cầu.

Cách hoạt động

Quy luật cung cầu hoạt động dựa trên hai nguyên lý cơ bản:

Nguyên lý cầu: Khi giá của một hàng hóa tăng lên (ceteris paribus — các yếu tố khác không đổi), lượng cầu về hàng hóa đó sẽ giảm xuống, và ngược lại. Điều này được thể hiện qua đường cầu (Demand Curve) có hướng dốc xuống từ trái sang phải.

Nguyên lý cung: Khi giá của một hàng hóa tăng lên, lượng cung về hàng hóa đó sẽ tăng lên, và ngược lại. Điều này được thể hiện qua đường cung (Supply Curve) có hướng dốc lên từ trái sang phải.

Điểm cân bằng được xác định tại giao điểm của đường cung và đường cầu. Tại điểm này:

• Lượng cung = Lượng cầu = Lượng giao dịch cân bằng
• Giá cả = Giá cân bằng

Khi có sự dịch chuyển của đường cung hoặc đường cầu do tác động của các yếu tố bên ngoài (thu nhập, chi phí sản xuất, kỳ vọng thị trường, chính sách nhà nước...), điểm cân bằng sẽ thay đổi:

Ví dụ thực tế

Ví dụ 1: Lãi suất cho vay trong giai đoạn dịch Covid-19

Trong giai đoạn 2020-2021, khi đại dịch Covid-19 bùng phát tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn phải thu hẹp sản xuất hoặc tạm ngừng hoạt động. Hậu quả là nhu cầu vay vốn để đầu tư mở rộng sản xuất giảm mạnh. Đồng thời, nhiều doanh nghiệp ưu tiên trả nợ thay vì vay thêm để giảm áp lực tài chính. Theo quy luật cung cầu, khi lượng cầu tín dụng giảm trong khi nguồn vốn của các ngân hàng vẫn dồi dào, lãi suất cho vay bình quân trên thị trường đã giảm từ mức 10-12%/năm xuống còn 8-10%/năm để kích thích cầu.

Ví dụ 2: Biến động tỷ giá USD/VND

Vào quý IV/2022, khi đồng USD tăng giá mạnh trên thị trường quốc tế và dòng vốn nước ngoài chảy ra khỏi các thị trường mới nổi, nguồn cung USD trên thị trường Việt Nam trở nên khan hiếm hơn. Trong khi đó, nhu cầu nhập khẩu và trả nợ nước ngoài vẫn ở mức cao. Tỷ giá USD/VND tại các ngân hàng thương mại đã tăng từ mức 23.500 đồng/USD lên gần 25.000 đồng/USD. Ngân hàng Nhà nước đã phải bán ngoại tệ dự trữ để cung ứng USD ra thị trường nhằm ổn định tỷ giá.

Phân biệt với thuật ngữ liên quan

Điểm giống nhau: Cả ba khái niệm đều có mối liên hệ chặt chẽ — lạm phát xảy ra khi cung tiền tệ (một dạng cung) tăng quá nhanh so với cầu hàng hóa, và chính sách tiền tệ là công cụ để điều chỉnh cung tiền tệ nhằm đảm bảo cân đối cung cầu.

Điểm khác nhau: Quy luật cung cầu là quy luật khách quan, tồn tại trong mọi nền kinh tế. Lạm phát là một hiện tượng kinh tế cụ thể. Chính sách tiền tệ là công cụ can thiệp có chủ đích của cơ quan quản lý.

Câu hỏi thường gặp trong đề thi

1. Theo quy luật cung cầu, khi lượng cầu về một hàng hóa tăng lên trong khi lượng cung không đổi, điều gì sẽ xảy ra với giá cả cân bằng?

2. Điểm cân bằng thị trường được xác định tại vị trí nào trên đồ thị cung — cầu?

3. Trong giai đoạn Ngân hàng Nhà nước thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt, lãi suất thị trường sẽ di chuyển theo hướng nào theo quy luật cung cầu?

4. Yếu tố nào sau đây không làm dịch chuyển đường cầu: (a) Thu nhập người tiêu dùng thay đổi, (b) Giá của hàng hóa thay đổi, (c) Kỳ vọng lạm phát của người tiêu dùng?

5. Khi nguồn cung ngoại tệ trên thị trường tăng lên trong khi nhu cầu giữ nguyên, tỷ giá USD/VND sẽ thay đổi như thế nào?

Tổng kết

Quy luật cung cầu là nền tảng lý thuyết không thể thiếu đối với bất kỳ ứng viên nào muốn chinh phục các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng. Từ việc xác định lãi suất, tỷ giá hối đoái cho đến phân tích hiệu quả của chính sách tiền tệ — mọi vấn đề đều có thể được lý giải thông qua lăng kính cung cầu. Khi ôn tập, hãy vẽ đồ thị cung — cầu và thực hành phân tích các tình huống thực tế để ghi nhớ sâu sắc mối quan hệ này. Chúc các bạn ôn thi hiệu quả và sớm đạt được mục tiêu!