Quyết định thu hồi Giấy phép ngân hàng là văn bản hành chính do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành, có hiệu lực chấm dứt tư cách pháp lý hoạt động ngân hàng của một tổ chức tín dụng. Đây được xem là biện pháp xử lý cuối cùng trong hệ thống các chế tài hành chính mà cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ áp dụng khi tổ chức tín dụng vi phạm nghiêm trọng pháp luật hoặc không còn đủ điều kiện để tiếp tục hoạt động an toàn.
Quyết định thu hồi Giấy phép thường được ban hành sau quá trình thanh tra, giám sát và đánh giá toàn diện của Ngân hàng Nhà nước đối với tổ chức tín dụng. Khi quyết định có hiệu lực, tổ chức tín dụng mất toàn bộ quyền thực hiện các hoạt động kinh doanh ngân hàng, đồng thời phải tổ chức họp Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên để quyết định phương án tổ chức lại, sáp nhập, hoặc giải thể theo quy định. Trình tự ban hành thường trải qua các bước: cảnh báo sớm, kiểm soát đặc biệt, áp dụng các biện pháp khắc phục, và cuối cùng mới đến thu hồi Giấy phép nếu các biện pháp trước đó không mang lại hiệu quả. Ngân hàng Nhà nước sẽ chỉ định tổ chức tín dụng khác nhận chuyển giao hoặc thành lập Ban tổ chức lại để xử lý các nghĩa vụ tài chính phát sinh.
Trong lịch sử ngân hàng Việt Nam, đã có nhiều trường hợp bị thu hồi Giấy phép như Ngân hàng TMCP Đại Tín (Trust Bank), Ngân hàng TMCP Phương Nam, Ngân hàng TMCP Đại Dương (Ocean Bank) trong giai đoạn 2012 - 2015 do vi phạm nghiêm trọng các quy định về an toàn hoạt động và sử dụng vốn sai mục đích. Gần đây nhất, năm 2023, Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) bị đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt sau khi để lộ nhiều vi phạm nghiêm trọng về tỷ lệ an toàn vốn và quản trị rủi ro, đây là bước đệm quan trọng cho quá trình chuyển giao bắt buộc. Các vụ việc này cho thấy quyết định thu hồi Giấy phép thường đi kèm quá trình tái cơ cấu toàn diện nhằm bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và ổn định hệ thống tài chính quốc gia.
Về mặt pháp lý, căn cứ chính được quy định tại Điều 47 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), trong đó liệt kê các trường hợp bị thu hồi Giấy phép gồm: không triển khai hoặc triển khai không đúng nội dung Giấy phép; vi phạm nghiêm trọng quy định pháp luật về tiền tệ, ngân hàng; khai báo sai sự thật trong hồ sơ đề nghị cấp Giấy phép; không thực hiện đúng phương án xử lý sau kiểm soát đặc biệt; không đáp ứng các tỷ lệ an toàn theo quy định. Bên cạnh đó, Thông tư 21/2017/TT-NHNN quy định chi tiết trình tự, thủ tục thu hồi, đồng thời Điều 49 cùng Luật cũng quy định rõ các bước tiếp theo sau thu hồi Giấy phép như tổ chức lại, chuyển giao bắt buộc hoặc giải thể tự nguyện.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ ba khái niệm thường gây nhầm lẫn: thu hồi Giấy phép thành lập, thu hồi Giấy phép hoạt động và đình chỉ hoạt động có thời hạn. Thẩm quyền ban hành quyết định thu hồi thuộc về Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định. Ngoài ra, cần nắm vững trình tự xử lý khủng hoảng theo Đạo luật "Sống còn" trong hệ thống ngân hàng, bao gồm: cảnh báo sớm → kiểm soát đặc biệt → thu hồi Giấy phép → tổ chức lại bắt buộc → thanh lý tài sản, từ đó vận dụng linh hoạt khi làm bài thi tình huống.