Rủi ro pháp lý (Legal Risk) và Rủi ro tín dụng (Credit Risk) là hai loại rủi ro riêng biệt nhưng có mối liên hệ chặt chẽ trong hoạt động ngân hàng. Rủi ro pháp lý là khả năng xảy ra tổn thất do hợp đồng không có hiệu lực pháp luật, tranh chấp pháp lý, hoặc vi phạm các quy định pháp luật hiện hành. Rủi ro tín dụng là khả năng khách hàng vay không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ trả nợ đúng hạn theo cam kết trong hợp đồng tín dụng.
Rủi ro pháp lý phát sinh từ nhiều nguồn như hợp đồng tín dụng có điều khoản mơ hồ, thiếu hồ sơ pháp lý về tài sản bảo đảm, thay đổi khung pháp lý, hoặc tranh chấp giữa các bên trong quá trình thực hiện giao dịch. Ngân hàng có thể gặp khó khăn nghiêm trọng khi thu hồi nợ xử lý tài sản bảo đảm nếu giấy tờ pháp lý không đầy đủ hoặc vi phạm quy định pháp luật. Trong khi đó, rủi ro tín dụng gắn liền với khả năng tài chính, uy tín và ý chí trả nợ của khách hàng vay, được đo lường thông qua hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ và các chỉ tiêu tài chính như tỷ lệ nợ trên vốn, dòng tiền, lịch sử trả nợ. Hai loại rủi ro này có mối quan hệ biện chứng: rủi ro tín dụng cao thường kéo theo tranh chấp pháp lý phức tạp khi xử lý nợ, đồng thời những thiếu sót pháp lý trong hợp đồng làm trầm trọng thêm mức độ tổn thất tín dụng.
Một ví dụ điển hình tại Việt Nam là vụ việc Ngân hàng SCB giai đoạn 2022-2023, nơi rủi ro tín dụng tập trung vào nhóm bất động sản kết hợp với các vi phạm pháp luật nghiêm trọng đã gây ra tổn thất lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng. Trường hợp khác, nhiều ngân hàng thương mại đã phải chịu tổn thất khi cho vay với tài sản bảo đảm là bất động sản nhưng giấy chứng nhận quyền sử dụng đất bị tranh chấp hoặc không đủ điều kiện giao dịch, dẫn đến không thể thi hành án để thu hồi nợ. Đây là tình huống rủi ro pháp lý trực tiếp làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của rủi ro tín dụng.
Về khung pháp lý, rủi ro tín dụng được quản lý chủ yếu theo Thông tư 11/2021/TT-NHNN quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro. Rủi ro pháp lý được điều chỉnh bởi hệ thống pháp luật dân sự gồm Bộ luật Dân sự 2015, Luật các Tổ chức tín dụng 2010 (sửa đổi, bổ sung 2017), và các thông tư hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước. Thông tư 13/2018/TT-NHNN cũng quy định hệ thống kiểm soát nội bộ bao gồm quản lý rủi ro pháp lý trong hoạt động ngân hàng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ rủi ro pháp lý thuộc nhóm rủi ro hoạt động (operational risk) theo Basel II/III, trong khi rủi ro tín dụng là một trong những rủi ro cốt lõi và được yêu cầu tính vốn tối thiểu riêng biệt. Trong đề thi, câu hỏi thường yêu cầu xác định nguyên nhân gây tổn thất thuộc loại rủi ro nào, hoặc đề xuất biện pháp quản lý phù hợp. Lưu ý quan trọng là hai rủi ro này không hoàn toàn tách biệt mà có tương tác qua lại, đặc biệt trong giai đoạn xử lý nợ xấu và thu hồi tài sản bảo đảm, vì vậy cần phân tích đồng thời cả hai khía cạnh khi đánh giá một khoản vay.