Suất sinh lợi trên vốn sử dụng (ROCE) là gì?

Suất sinh lợi trên vốn sử dụng (ROCE) là gì?

Suất sinh lợi trên vốn sử dụng (Return on Capital Employed – ROCE) là một chỉ tiêu tài chính quan trọng, được sử dụng rộng rãi trong phân tích báo cáo tài chính doanh nghiệp và tổ chức tín dụng. Chỉ tiêu này đo lường mức độ hiệu quả của việc sử dụng toàn bộ vốn dài hạn – bao gồm cả vốn chủ sở hữu (Equity) lẫn nợ dài hạn (Long-term Debt) – trong việc tạo ra lợi nhuận trước thuế và lãi vay, tức EBIT (Earnings Before Interest and Taxes). Nói cách khác, ROCE cho biết một đồng vốn dài hạn được huy động và triển khai vào hoạt động kinh doanh sẽ tạo ra được bao nhiêu đồng lợi nhuận hoạt động, phản ánh năng lực sinh lời thực sự của toàn bộ nguồn lực tài chính mà doanh nghiệp đang nắm giữ.

Công thức tính ROCE được biểu diễn như sau: ROCE = (EBIT / (Vốn chủ sở hữu + Nợ dài hạn)) × 100%. Trong đó, mẫu số của phép tính chính là tổng vốn được sử dụng (Capital Employed), còn tử số là lợi nhuận hoạt động trước khi trừ đi chi phí lãi vay và thuế thu nhập doanh nghiệp. Điểm khác biệt cơ bản giữa ROCE và các chỉ tiêu quen thuộc khác như ROE (Return on Equity) hay ROA (Return on Assets) là ROCE xét đến cả nguồn vốn vay dài hạn, đồng thời sử dụng EBIT thay vì lợi nhuận sau thuế, nhờ đó loại bỏ được ảnh hưởng của cơ cấu vốn (đòn bẩy tài chính) và chính sách thuế lên kết quả đánh giá. Chính vì vậy, ROCE được xem là thước đo "thuần khiết" hơn để đánh giá hiệu quả hoạt động cốt lõi của doanh nghiệp, đặc biệt hữu ích khi so sánh các doanh nghiệp có cơ cấu vốn khác nhau.

Khi phân tích ROCE, nhà đầu tư và chuyên gia tài chính thường đặt chỉ tiêu này cạnh WACC (Weighted Average Cost of Capital – Chi phí sử dụng vốn bình quân). Nếu ROCE > WACC, doanh nghiệp đang tạo ra giá trị gia tăng (Value Creation) cho cổ đông và các nhà cung cấp vốn; ngược lại, nếu ROCE < WACC, doanh nghiệp đang phá hủy giá trị (Value Destruction) – tức lợi nhuận tạo ra không đủ bù đắp chi phí huy động vốn. Nguyên tắc này cũng được áp dụng trong giám sát an toàn hoạt động ngân hàng tại Việt Nam theo Thông tư 13/2018/TT-NHNN và các chuẩn mực Basel II/III mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang triển khai.

Thuật ngữ tiếng Anh: Return on Capital Employed (ROCE) Lĩnh vực: Quản lý vốn – Phân tích tài chính doanh nghiệp

Đặc điểm và phân loại

ROCE mang những đặc điểm nổi bật sau trong phân tích tài chính:

• Phản ánh hiệu quả tổng thể của vốn dài hạn: Khác với ROE chỉ tập trung vào vốn chủ sở hữu, ROCE xét đến cả nợ dài hạn, cho bức tranh toàn diện hơn về khả năng sử dụng vốn.
• Sử dụng EBIT thay vì lợi nhuận sau thuế: Nhờ đó, chỉ tiêu không bị ảnh hưởng bởi chính sách thuế và cấu trúc vốn, phù hợp để so sánh giữa các doanh nghiệp ở các quốc gia có thuế suất khác nhau.
• Là thước đo năng lực sinh lời cốt lõi: ROCE phù hợp để đánh giá năng lực quản trị của ban lãnh đạo, bởi nó loại bỏ yếu tố tài trợ (financing) và tập trung vào hoạt động vận hành.
• Có thể so sánh với WACC: Giúp xác định doanh nghiệp có đang tạo giá trị kinh tế (Economic Value Added – EVA) hay không.
• Phù hợp với doanh nghiệp vốn dài hạn lớn: Đặc biệt hữu ích với các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp sản xuất, hạ tầng – nơi vốn dài hạn chiếm tỷ trọng lớn.

Phân loại các biến thể của ROCE

So sánh ROCE với các chỉ tiêu sinh lời khác

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Tính ROCE cho Ngân hàng A

Ngân hàng A là ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên sàn HOSE (Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh) với các số liệu cuối năm tài chính như sau:

• Vốn chủ sở hữu: 80.000 tỷ đồng
• Nợ dài hạn (gồm trái phiếu dài hạn, tiền gửi kỳ hạn từ 12 tháng trở lên, vay trung – dài hạn): 120.000 tỷ đồng
• Tổng vốn sử dụng: 200.000 tỷ đồng
• Lợi nhuận trước thuế và lãi vay (EBIT) trong năm: 24.000 tỷ đồng

Áp dụng công thức: ROCE = 24.000 / 200.000 × 100% = 12%

Con số này có nghĩa là cứ 100 đồng vốn dài hạn được Ngân hàng A huy động và sử dụng thì tạo ra được 12 đồng lợi nhuận hoạt động. So với mức trung bình ngành ngân hàng Việt Nam (thường dao động 10% – 15% trong giai đoạn 2020 – 2024), Ngân hàng A đang vận hành ở mức trung bình khá. Nếu WACC của ngân hàng này khoảng 9,5%, thì ROCE (12%) > WACC (9,5%), cho thấy Ngân hàng A đang tạo ra giá trị gia tăng cho các nhà cung cấp vốn.

Ví dụ 2: So sánh ROCE giữa hai ngân hàng

Mặc dù cả hai ngân hàng đều có tổng vốn sử dụng bằng nhau (200.000 tỷ), Ngân hàng A có ROCE cao hơn rõ rệt. Kết quả này cho thấy Ngân hàng A sử dụng vốn dài hạn hiệu quả hơn, có thể đến từ danh mục tín dụng chất lượng cao, biên lãi ròng (NIM – Net Interest Margin) tốt hơn, hoặc chi phí vận hành được kiểm soát tốt.

Ví dụ 3: Ứng dụng trong xếp hạng tín nhiệm

Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế như Moody's, S&P, Fitch khi đánh giá các ngân hàng Việt Nam đều sử dụng ROCE là một trong những tiêu chí then chốt. Chẳng hạn, Ngân hàng C có ROCE trung bình 3 năm gần nhất đạt 13,5%, vượt trội so với WACC ước tính 9% – kết quả này góp phần quan trọng giúp ngân hàng được xếp hạng tín nhiệm ở mức BB+ (mức đầu tư – Investment Grade), qua đó giảm chi phí huy động vốn trên thị trường quốc tế. Ngược lại, Ngân hàng D có ROCE chỉ 7% nhưng WACC lên tới 9,2% đã bị đánh giá là phá hủy giá trị, ảnh hưởng tiêu cực đến xếp hạng tín nhiệm.

Lưu ý khi áp dụng ROCE trong ngân hàng

• Với ngân hàng, "vốn dài hạn" thường được tính bằng Vốn chủ sở hữu + Tiền gửi kỳ hạn dài + Trái phiếu dài hạn + Vay trung – dài hạn từ các tổ chức tài chính.
• EBIT trong ngân hàng đôi khi được thay thế bằng Lợi nhuận trước dự phòng (Pre-provision Operating Profit – PPOP) để phản ánh đúng bản chất hoạt động ngân hàng.
• ROCE của ngân hàng có xu hướng thấp hơn doanh nghiệp sản xuất (thường 8% – 15% so với 15% – 25%) vì đòn bẩy tài chính thấp hơn và biên lợi nhuận hẹp hơn.
• Cần kết hợp ROCE với NIM, CIR (Cost-to-Income Ratio), NPL ratio (tỷ lệ nợ xấu) để có đánh giá toàn diện.

Suất sinh lợi trên vốn sử dụng (ROCE) trong các ngôn ngữ khác

Ghi chú:

• Trong tiếng Nhật, "投下" (tōka) nghĩa là "đầu tư, triển khai", "資本" (shihon) là "vốn", "利益率" (rieki-ritsu) là "tỷ suất lợi nhuận".
• Trong tiếng Hàn, "투자" (tuha) là "đầu tư", "자본" (jabon) là "vốn", "수익률" (suignik-ryul) là "tỷ suất sinh lợi".
• Trong tiếng Trung, "已动用" (yǐ dòngyòng) nghĩa là "đã sử dụng", "资本" (zīběn) là "vốn", "回报率" (huíbào lǜ) là "tỷ suất hoàn vốn".
• Trong tiếng Tây Ban Nha, "Retorno" nghĩa là "lợi nhuận hoàn vốn", "capital empleado" là "vốn được sử dụng".

Câu hỏi thường gặp

ROCE khác gì ROE và ROA trong phân tích ngân hàng?

ROCE đo lường hiệu quả sử dụng vốn dài hạn (vốn chủ sở hữu + nợ dài hạn) với tử số là EBIT; trong khi ROE chỉ tính trên vốn chủ sở hữu với tử số là lợi nhuận sau thuế, còn ROA tính trên tổng tài sản. Do đó, ROCE phù hợp nhất để so sánh các ngân hàng có cơ cấu vốn khác nhau, vì nó đã loại bỏ ảnh hưởng của đòn bẩy tài chính. ROE lại phù hợp để đánh giá lợi nhuận cho cổ đông, còn ROA phản ánh hiệu quả tổng tài sản (bao gồm cả tài sản ngắn hạn như tiền gửi liên ngân hàng).

Khi nào cần tính và sử dụng ROCE trong thực tế ngân hàng?

ROCE đặc biệt cần thiết khi (1) đánh giá hiệu quả quản trị của ban lãnh đạo ngân hàng; (2) so sánh với WACC để xác định ngân hàng có đang tạo giá trị kinh tế hay không; (3) xếp hạng tín nhiệm ngân hàng theo các chuẩn quốc tế; (4) phân tích đầu tư khi cổ phần ngân hàng niêm yết – nhà đầu tư cần biết liệu lợi nhuận tạo ra có vượt chi phí huy động vốn hay không. Đây cũng là chỉ tiêu thường xuất hiện trong đề thi tuyển dụng vị trí Phân tích tín dụng, Quan hệ khách hàng doanh nghiệp, và Khối Tài chính – Kế toán ngân hàng.

ROCE ảnh hưởng thế nào đến khách hàng và nhà đầu tư của ngân hàng?

Với nhà đầu tư/cổ đông, ROCE cao bền vững (> WACC) là tín hiệu tích cực cho thấy ngân hàng tạo giá trị dài hạn, hỗ trợ giá cổ phiếu và cổ tức. Với khách hàng vay vốn, ngân hàng có ROCE cao thường đi kèm quy trình tín dụng chặt chẽ hơn (vì quản lý rủi ro tốt), nhưng đồng thời có thể đưa ra các sản phẩm cho vay cạnh tranh nhờ hiệu quả vận hành. Với khách hàng gửi tiền, ngân hàng ROCE cao thường có năng lực trả lãi suất tiền gửi ổn định và uy tín thương hiệu tốt hơn.

Tổng kết

Suất sinh lợi trên vốn sử dụng (ROCE) là một trong những chỉ tiêu tài chính cốt lõi trong phân tích hiệu quả hoạt động của ngân hàng và doanh nghiệp nói chung. Với khả năng loại bỏ ảnh hưởng của cơ cấu vốn và chính sách thuế, ROCE cho phép nhà đầu tư, chuyên gia phân tích và cơ quan quản lý đánh giá "năng lực sinh lời thuần" của tổ chức tín dụng, đặc biệt khi đặt cạnh WACC để xác định giá trị gia tăng hay phá hủy giá trị. Trong bối cảnh ngành ngân hàng Việt Nam đang chuyển đổi theo Basel II/III và áp lực cạnh tranh ngày càng tăng, việc nắm vững ROCE cùng các chỉ tiêu liên quan (ROE, ROA, NIM, CIR) là yêu cầu bắt buộc đối với ứng viên tham gia các kỳ thi tuyển dụng ngân hàng. Hãy luyện tập tính toán ROCE trên các báo cáo tài chính thực tế và so sánh giữa các ngân hàng để thành thạo kỹ năng phân tích – đây chính là nền tảng vững chắc cho sự nghiệp chuyên môn trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng.